Oktenidyna – porównanie substancji czynnych

Oktenidyna, chlorek benzalkoniowy i poliheksanid to nowoczesne środki antyseptyczne, które różnią się zakresem wskazań, bezpieczeństwem stosowania u dzieci, kobiet w ciąży i skutecznością wobec różnych drobnoustrojów.

Podobieństwa i różnice między oktenidyną, chlorkiem benzalkoniowym i poliheksanidem

Oktenidyna, chlorek benzalkoniowy oraz poliheksanid to substancje czynne wykorzystywane jako środki antyseptyczne i dezynfekujące. Ich głównym zadaniem jest eliminacja drobnoustrojów takich jak bakterie, grzyby czy wirusy z powierzchni skóry, błon śluzowych lub ran¹²³. Wszystkie trzy należą do nowoczesnych preparatów antyseptycznych, choć ich dokładna przynależność chemiczna i mechanizmy działania nieco się różnią.

• Oktenidyna oraz chlorek benzalkoniowy to związki kationowo-czynne, które wykazują silne działanie powierzchniowe i odkażające¹².
• Poliheksanid jest polikationowym polimerem, o nieco innym mechanizmie działania, ale również należy do tej samej szerokiej grupy środków dezynfekujących³.
• Wszystkie te substancje są skuteczne wobec wielu bakterii, grzybów i – w przypadku oktenidyny oraz chlorku benzalkoniowego – także wirusów¹².
• Stosowane są miejscowo – na skórę, błony śluzowe lub rany, a niektóre (np. oktenidyna) również do dezynfekcji jamy ustnej⁴⁵.

Substancje te różnią się jednak szczegółowymi wskazaniami, zakresem stosowania, bezpieczeństwem dla określonych grup pacjentów oraz profilem działań niepożądanych¹³.

Zakres wskazań – kiedy stosuje się oktenidynę, chlorek benzalkoniowy i poliheksanid?

Wskazania do stosowania tych substancji zależą od ich postaci, stężenia oraz drogi podania:

• Oktenidyna wykorzystywana jest do odkażania i wspomagającego leczenia małych, powierzchownych ran, dezynfekcji skóry, błon śluzowych, jamy ustnej, narządów płciowych oraz do pielęgnacji kikuta pępowinowego u noworodków⁴⁶. Może być stosowana w postaci płynu, żelu, aerozolu czy pastylek twardych, zarówno u dorosłych, jak i dzieci w każdym wieku⁷.
• Chlorek benzalkoniowy znajduje zastosowanie głównie w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł, odkażaniu niewielkich ran, a także jako składnik preparatów do dezynfekcji rąk⁵⁸. Może być stosowany miejscowo w formie pastylek, płynów lub aerozoli. Nie wszystkie preparaty nadają się dla dzieci poniżej 1 roku życia lub w przypadku rozległych ran⁹.
• Poliheksanid to substancja o bardzo wąskim wskazaniu: jest stosowana w leczeniu zapalenia rogówki wywołanego przez Acanthamoeba, czyli rzadkiej i poważnej choroby oczu, głównie u osób noszących soczewki kontaktowe¹⁰. Może być stosowany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci od 12 roku życia¹¹.

Podsumowując, oktenidyna i chlorek benzalkoniowy mają szerokie zastosowanie w dezynfekcji skóry, błon śluzowych i ran, natomiast poliheksanid jest wykorzystywany przede wszystkim w okulistyce do leczenia specyficznych zakażeń⁴⁸¹⁰.

Mechanizm działania i skuteczność – jak te substancje wpływają na drobnoustroje?

Choć wszystkie omawiane substancje wykazują silne działanie antyseptyczne, różnią się mechanizmem działania i zakresem skuteczności:

• Oktenidyna działa na zasadzie łączenia się z błoną komórkową drobnoustrojów, prowadząc do jej uszkodzenia i śmierci komórki. Jest skuteczna wobec szerokiego spektrum bakterii (zarówno Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych), grzybów, drożdżaków i niektórych wirusów, takich jak wirus opryszczki czy HIV¹¹².
• Chlorek benzalkoniowy to czwartorzędowy związek amoniowy, który niszczy błony cytoplazmatyczne drobnoustrojów, powodując ich śmierć. Jest skuteczny wobec wielu bakterii oraz Candida albicans, a także niektórych wirusów. Jego działanie może być jednak osłabione przez obecność niektórych substancji, np. mydła lub mleka²¹³.
• Poliheksanid ma unikalny, dwutorowy mechanizm działania: z jednej strony uszkadza błonę komórkową Acanthamoeba, z drugiej – wiąże się z jej DNA, hamując namnażanie pasożyta. Jest skuteczny zarówno wobec aktywnej, jak i przetrwalnikowej formy tego pierwotniaka¹⁴.

Pod względem skuteczności, oktenidyna i chlorek benzalkoniowy wykazują szybkie działanie – efekty obserwuje się już po 1 minucie kontaktu z drobnoustrojami¹¹³. Poliheksanid działa dłużej i jest stosowany przez wiele tygodni w leczeniu ciężkich zakażeń oka¹¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co zwrócić uwagę?

Choć substancje te są bezpieczne w użyciu miejscowym, istnieją pewne przeciwwskazania i środki ostrożności:

• Wszystkie trzy substancje są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na daną substancję czynną lub inne składniki preparatu¹⁵¹⁶¹⁷.
• Oktenidyny nie należy stosować do płukania jamy brzusznej, do wnętrza ucha, do oczu oraz nie wolno jej połykać. Należy też unikać jej stosowania pod ciśnieniem do tkanek¹⁵.
• Chlorku benzalkoniowego nie stosuje się na duże powierzchnie skóry, w okolicy oczu, narządów płciowych i ust (chyba że jest to wskazane w ulotce), a także u dzieci do 1 roku życia (w zależności od preparatu)⁹.
• Poliheksanidu nie należy stosować u osób wymagających pilnej operacji oka oraz u dzieci poniżej 12 roku życia¹⁷.

Dodatkowo, chlorek benzalkoniowy może być dezaktywowany przez mydło lub inne substancje powierzchniowo czynne, dlatego nie powinien być z nimi łączony¹⁸. Oktenidyny nie wolno stosować z preparatami na bazie jodu, gdyż mogą powstać nieestetyczne przebarwienia skóry¹⁹.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią i kierowców

Bezpieczeństwo stosowania tych substancji zależy od grupy pacjentów oraz rodzaju preparatu:

• Dzieci: Oktenidyna może być stosowana u dzieci w każdym wieku, również u noworodków, np. do pielęgnacji kikuta pępowinowego⁷. Chlorek benzalkoniowy nie jest zalecany dla dzieci poniżej 1 roku życia⁹. Poliheksanid jest przeznaczony dla dzieci od 12 roku życia¹¹.
• Kobiety w ciąży: Oktenidyna może być stosowana w ciąży, z wyjątkiem pierwszego trymestru, jeśli jest to konieczne. Badania nie wykazały szkodliwego wpływu na płód²⁰. Chlorek benzalkoniowy i poliheksanid nie są zalecane do rutynowego stosowania w ciąży z powodu braku wystarczających danych, choć dotychczas nie stwierdzono szkodliwego wpływu na płód²¹²².
• Karmienie piersią: W przypadku oktenidyny nie należy stosować jej w okolicy piersi, aby uniknąć przypadkowego połknięcia przez niemowlę²³. Chlorek benzalkoniowy – podobnie – nie jest zalecany do stosowania na piersi²¹. W przypadku poliheksanidu decyzję o stosowaniu należy podjąć indywidualnie²².
• Kierowcy: Oktenidyna i chlorek benzalkoniowy nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów²⁴²⁵. Poliheksanid może przejściowo zaburzać widzenie po podaniu do oka, dlatego po aplikacji należy poczekać, aż widzenie się poprawi²⁶.
• Osoby z zaburzeniami nerek lub wątroby: Brak jest szczególnych przeciwwskazań dotyczących tych grup, jednak decyzję o stosowaniu zawsze powinien podjąć lekarz²⁰²¹²².

Porównanie w tabeli