Leki bez recepty (OTC)
Leki na receptę (RX)
Suplementy diety
Wyroby medyczne
Środki spożywcze
Poradniki
Schorzenia
Substancje czynne
Interakcje
Porady
Kalkulatory
Badania kliniczneWstęp – działania niepożądane morfiny
Morfina, znana również jako morphini sulfas lub morphini hydrochloridum, jest jednym z najczęściej stosowanych silnych leków przeciwbólowych. Jej stosowanie wiąże się z możliwością wystąpienia działań niepożądanych, które mogą być zarówno łagodne, jak i poważne12. Występowanie tych działań zależy od wielu czynników, takich jak postać leku (np. tabletki o przedłużonym uwalnianiu, roztwór do wstrzykiwań, podanie podpajęczynówkowe), droga podania, stosowana dawka, długość leczenia oraz indywidualna wrażliwość organizmu13.
Najczęściej działania niepożądane morfiny są przewidywalne i dotyczą głównie przewodu pokarmowego oraz ośrodkowego układu nerwowego. Jednakże mogą wystąpić także reakcje poważne, takie jak depresja oddechowa czy reakcje alergiczne4. Działania niepożądane nie pojawiają się u każdego pacjenta, a decyzja o leczeniu morfiną zawsze powinna być oparta na dokładnej ocenie korzyści i ryzyka5.
Ważne jest, aby pamiętać, że działania niepożądane mogą różnić się w zależności od postaci leku, drogi podania oraz innych czynników, takich jak wiek pacjenta, stan zdrowia czy stosowanie innych leków6.
Działania niepożądane bardzo często występujące (≥ 1/10)
- Zaparcia – najczęstszy objaw uboczny długotrwałego stosowania morfiny, mogą wymagać stosowania środków przeczyszczających78.
- Nudności – pojawiają się często na początku leczenia, zwykle ustępują po kilku dniach15.
- Senność i uspokojenie – mogą wystąpić zwłaszcza w początkowej fazie leczenia1.
- Zatrzymanie moczu – częściej po podaniu nadtwardówkowym lub podpajęczynówkowym9.
Działania niepożądane często występujące (≥ 1/100 do < 1/10)
- Wymioty – szczególnie na początku leczenia5.
- Bóle brzucha, jadłowstręt, suchość w ustach – mogą się pojawić w trakcie stosowania10.
- Zawroty głowy, bóle głowy – zwłaszcza po podaniu dożylnym lub w postaci tabletek1.
- Nadmierna potliwość – może być uciążliwa dla niektórych osób11.
- Świąd, wysypka – najczęściej łagodna, ale czasem może być intensywna10.
- Senność – niekiedy utrzymuje się dłużej8.
- Zmęczenie, osłabienie – mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie12.
- Najpoważniejsze działania niepożądane morfiny to depresja oddechowa (osłabienie oddychania) i w mniejszym stopniu zaburzenia krążenia.
- Ryzyko tych działań rośnie przy wyższych dawkach, szybkim podaniu lub u osób z chorobami układu oddechowego.
- Jeśli pojawią się trudności w oddychaniu, senność nieustępująca lub silne zawroty głowy, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.
- Objawy przedawkowania to: bardzo silna senność, bardzo wolny oddech, spadek ciśnienia, śpiączka.
Działania niepożądane niezbyt często występujące (≥ 1/1000 do < 1/100)
- Reakcje alergiczne – pokrzywka, świąd, wysypka, reakcje nadwrażliwości7.
- Obrzęki obwodowe – zwykle ustępują po zakończeniu leczenia13.
- Napady drgawkowe, wzmożone napięcie mięśni – wymagają konsultacji z lekarzem14.
- Niedrożność jelit, biegunka, niestrawność – szczególnie przy dłuższym stosowaniu10.
- Zaburzenia widzenia – osłabienie widzenia, podwójne widzenie, oczopląs10.
- Zatrzymanie moczu – może się utrzymywać nawet do 20 godzin po podaniu podpajęczynówkowym15.
Działania niepożądane rzadko występujące (≥ 1/10 000 do < 1/1000) i bardzo rzadko (< 1/10 000)
- Reakcje anafilaktyczne – poważna reakcja alergiczna po podaniu dożylnym16.
- Obrzęk płuc, niedociśnienie ortostatyczne – szczególnie u osób w podeszłym wieku11.
- Kolka żółciowa, skurcz dróg żółciowych – mogą pojawić się bóle brzucha, żółtaczka7.
- Mioklonie, sztywność mięśni, skurcze mięśni – występują sporadycznie17.
- Podwyższenie enzymów wątrobowych – wymaga kontroli laboratoryjnej10.
- Objawy odstawienia u noworodków – u dzieci matek przyjmujących morfinę w ciąży9.
Działania niepożądane o nieznanej częstości
- Uzależnienie – zarówno psychiczne, jak i fizyczne, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu5.
- Zespół odstawienny – pojawia się po nagłym przerwaniu leczenia, objawia się bólem ciała, niepokojem, biegunką, nudnościami, drażliwością18.
- Allodynia i hiperalgezja – nadmierna wrażliwość na bodźce bólowe, która nie ustępuje po zwiększeniu dawki morfiny11.
- Ostra uogólniona osutka krostkowa (AGEP) – poważna wysypka, wymagająca szybkiej interwencji medycznej7.
- Centralny bezdech senny – zaburzenie oddychania podczas snu19.
- Zmiany w uzębieniu – nie zawsze związane bezpośrednio ze stosowaniem morfiny5.
Zgłaszanie działań niepożądanych
Każde podejrzenie działań niepożądanych po przyjęciu morfiny powinno być zgłaszane do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL), korzystając z formularza dostępnego na stronie https://smz.ezdrowie.gov.pl, lub bezpośrednio do producenta produktu leczniczego202122.
Tabela – działania niepożądane morfiny według układów narządowych i częstości
| Układ narządowy | Bardzo często | Często | Niezbyt często | Rzadko | Bardzo rzadko | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Układ nerwowy | Senność, uspokojenie | Zawroty głowy, bóle głowy, nadmierna potliwość | Napady drgawkowe, wzmożone napięcie, parestezje | Drżenie | – | Allodynia, hiperalgezja, zaburzenia poznawcze, splątanie |
| Układ pokarmowy | Zaparcia, nudności | Wymioty, bóle brzucha, suchość w ustach | Niedrożność jelit, niestrawność | Podwyższenie enzymów trzustkowych, zapalenie trzustki | – | Zapalenie trzustki, zaburzenia smaku |
| Układ oddechowy | – | – | Obrzęk płuc, depresja oddechowa, skurcz oskrzeli | – | – | Centralny bezdech senny, zmniejszony odruch kaszlu |
| Skóra i tkanka podskórna | – | Nadmierna potliwość, wysypka | Pokrzywka | Inne wysypki, osutka | – | Ostra uogólniona osutka krostkowa (AGEP), świąd |
| Układ moczowy | Zatrzymanie moczu (podanie nadtwardówkowe) | Zatrzymanie moczu (inne drogi podania) | – | Kolka nerkowa | – | Trudności w oddawaniu moczu, skurcz moczowodów |
| Wątroba i drogi żółciowe | – | – | Zwiększenie enzymów wątrobowych | – | – | Kolka żółciowa, skurcz zwieracza Oddiego |
| Psychika | Zmiany nastroju | Bezsenność, zmiany aktywności, splątanie | Pobudzenie, euforia, halucynacje | Uzależnienie, obniżone libido | – | Dysforia, zaburzenia myślenia, lęk |
| Ogólne i w miejscu podania | – | Zmęczenie, astenia, złe samopoczucie | Obrzęk obwodowy | Dreszcze | – | Zespół odstawienny, tolerancja na lek, zmiany w uzębieniu |
- Niektóre działania niepożądane, jak nudności, wymioty czy zaparcia, można łagodzić poprzez dodatkowe leczenie (np. środki przeciwwymiotne, przeczyszczające).
- Objawy takie jak świąd, wysypka czy reakcje alergiczne należy skonsultować z lekarzem, zwłaszcza jeśli są nasilone.
- Długotrwałe stosowanie morfiny wiąże się z ryzykiem rozwoju tolerancji i uzależnienia – nie należy nagle przerywać leczenia.
- Niektóre objawy odstawienia mogą pojawić się nawet między dawkami – należy je zgłaszać lekarzowi.
Morfina – bezpieczeństwo stosowania i ryzyko działań niepożądanych
Morfina, niezależnie od postaci i drogi podania, wiąże się z możliwością wystąpienia licznych działań niepożądanych, które są dobrze opisane i przewidywalne. Najczęstsze z nich to zaparcia, nudności, senność oraz zatrzymanie moczu, jednak w niektórych przypadkach mogą pojawić się także poważniejsze objawy, jak depresja oddechowa czy reakcje alergiczne1512. Ryzyko i nasilenie działań ubocznych zależy od wielu czynników, w tym postaci leku, drogi podania, dawki oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta. Zawsze warto zwracać uwagę na pojawiające się objawy i w razie wątpliwości zgłaszać je personelowi medycznemu. Regularne zgłaszanie działań niepożądanych pozwala na ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania morfiny w Polsce.