Działania niepożądane metforminy – co warto wiedzieć?

Metformina, znana także jako metforminum, jest powszechnie stosowana w leczeniu cukrzycy typu 2. W większości przypadków działania niepożądane są łagodne i dotyczą głównie przewodu pokarmowego, szczególnie na początku leczenia. U większości pacjentów objawy te ustępują samoistnie. Występowanie i nasilenie działań niepożądanych mogą zależeć od postaci leku (np. tabletki o natychmiastowym lub przedłużonym uwalnianiu), dawki, sposobu podania, długości stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy przyjmowanie innych leków123. W przypadku preparatów złożonych (np. z dapagliflozyną lub wildagliptyną) mogą pojawić się dodatkowe działania niepożądane, zależne od innych składników leku45. Działania niepożądane nie muszą wystąpić u każdego pacjenta. Decyzja o stosowaniu metforminy powinna zawsze uwzględniać korzyści i potencjalne ryzyko.

Najczęstsze działania niepożądane metforminy

Działania bardzo częste (≥1/10)

  • Zaburzenia żołądka i jelit: nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, utrata apetytu. Objawy te pojawiają się najczęściej na początku leczenia i zazwyczaj ustępują samoistnie. Aby je ograniczyć, zaleca się przyjmowanie metforminy w trakcie lub po posiłku oraz powolne zwiększanie dawki1236789

Działania częste (≥1/100 do <1/10)

  • Zaburzenia smaku: najczęściej opisywane jako metaliczny posmak w ustach121079
  • Zmniejszenie lub niedobór witaminy B12: długotrwałe stosowanie metforminy może prowadzić do obniżenia poziomu tej witaminy, co czasami objawia się niedokrwistością. W przypadku pojawienia się objawów, takich jak osłabienie, bladość skóry czy zmęczenie, należy zgłosić się do lekarza263

Działania bardzo rzadkie (<1/10 000)

  • Kwasica mleczanowa: jest to bardzo rzadkie, ale poważne powikłanie, które może być groźne dla życia. Objawia się m.in. silnym osłabieniem, bólami mięśni, trudnościami z oddychaniem, sennością. W przypadku wystąpienia takich objawów należy natychmiast skontaktować się z lekarzem1211612139
  • Reakcje skórne: mogą pojawić się takie objawy jak rumień, świąd skóry, pokrzywka. Zwykle ustępują po odstawieniu leku21012149
  • Nieprawidłowe wyniki badań wątroby lub zapalenie wątroby: pojedyncze przypadki ustępujące po odstawieniu leku111012139
Ważne: Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, biegunka czy bóle brzucha, najczęściej pojawiają się na początku leczenia metforminą. Zwykle ustępują samoistnie po kilku dniach lub tygodniach. Przyjmowanie leku w trakcie posiłku oraz stopniowe zwiększanie dawki może znacząco ograniczyć te objawy. Jeśli jednak dolegliwości są uciążliwe lub nie ustępują, warto poinformować o tym lekarza, który może dostosować leczenie32.

Działania niepożądane o nieznanej częstości

Działania niepożądane metforminy u dzieci i młodzieży

Dostępne dane wskazują, że działania niepożądane u dzieci i młodzieży w wieku od 10 do 16 lat są podobne pod względem rodzaju i nasilenia do tych obserwowanych u osób dorosłych21014.

Działania niepożądane metforminy w preparatach złożonych

W przypadku stosowania preparatów, które oprócz metforminy zawierają inne substancje czynne, mogą pojawić się dodatkowe działania niepożądane związane z tymi składnikami. Przykładowo:

  • W preparatach z dapagliflozyną częściej mogą wystąpić zakażenia narządów płciowych, zakażenia dróg moczowych, hipoglikemia (szczególnie w skojarzeniu z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika), odwodnienie czy zwiększone stężenie kreatyniny15.
  • W preparatach z wildagliptyną mogą pojawić się takie objawy jak ból głowy, drżenie, zawroty głowy, nudności, nadmierne pocenie się, a także hipoglikemia, zwłaszcza gdy lek jest stosowany razem z innymi lekami przeciwcukrzycowymi1617.

W przypadku preparatów złożonych zawsze należy zwracać uwagę na działania niepożądane pochodzące zarówno od metforminy, jak i od innych substancji czynnych zawartych w leku151617.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde działanie niepożądane, które pojawi się podczas stosowania metforminy, powinno być zgłoszone do odpowiednich instytucji, takich jak Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub bezpośrednio do producenta leku. Takie zgłoszenia są bardzo ważne, ponieważ pomagają w ciągłym monitorowaniu bezpieczeństwa stosowania leku1819202122.

Warto wiedzieć: Długotrwałe przyjmowanie metforminy może prowadzić do obniżenia poziomu witaminy B12, co czasem skutkuje niedokrwistością. Jeśli pojawią się objawy takie jak przewlekłe zmęczenie, osłabienie lub bladość skóry, warto wykonać badania laboratoryjne i poinformować lekarza o stosowanej terapii263.

Podsumowanie: Metformina – bezpieczeństwo stosowania i najważniejsze działania niepożądane

Metformina jest lekiem o dobrze poznanym profilu bezpieczeństwa, a większość działań niepożądanych ma łagodny charakter i ustępuje samoistnie. Najczęściej dotyczą one przewodu pokarmowego, zwłaszcza na początku leczenia. Poważne powikłania, takie jak kwasica mleczanowa, są bardzo rzadkie. W przypadku preparatów złożonych mogą wystąpić dodatkowe objawy, zależne od innych składników leku. Każde nietypowe objawy warto zgłaszać lekarzowi lub odpowiednim instytucjom, co pozwala na lepszą kontrolę bezpieczeństwa terapii. Stosując metforminę zgodnie z zaleceniami, można skutecznie i bezpiecznie kontrolować cukrzycę typu 2, minimalizując ryzyko działań niepożądanych1263.

Tabela – Działania niepożądane metforminy według układów narządowych i częstości

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Układ pokarmowy Nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, utrata apetytu Zapalenie trzustki
Układ nerwowy Zaburzenia smaku
Metabolizm i odżywianie Zmniejszenie/niedobór witaminy B12 Kwasica mleczanowa
Wątroba i drogi żółciowe Nieprawidłowe wyniki badań czynności wątroby, zapalenie wątroby Nieprawidłowe wyniki badań czynności wątroby, zapalenie wątroby
Skóra i tkanka podskórna Rumień, świąd, pokrzywka Ból mięśni, złuszczające i pęcherzowe zmiany skórne, pemfigoid pęcherzowy

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane metforminy?

Najczęściej występują nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha i utrata apetytu. Objawy te zazwyczaj ustępują samoistnie i pojawiają się głównie na początku leczenia.13

Czy metformina może powodować poważne skutki uboczne?

Tak, bardzo rzadko może dojść do kwasicy mleczanowej, która jest stanem zagrażającym życiu. Pojedyncze przypadki dotyczą także nieprawidłowych wyników badań wątroby lub zapalenia wątroby.38

Czy długotrwałe stosowanie metforminy wpływa na poziom witaminy B12?

Tak, długotrwałe przyjmowanie metforminy może prowadzić do obniżenia poziomu witaminy B12, co czasem skutkuje niedokrwistością.26

Czy działania niepożądane metforminy są takie same u dzieci i dorosłych?

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży są podobne do tych obserwowanych u dorosłych, zarówno pod względem rodzaju, jak i nasilenia.26

Czy preparaty złożone z metforminą mają inne działania niepożądane?

Tak, w przypadku leków złożonych, np. z dapagliflozyną lub wildagliptyną, mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane charakterystyczne dla tych substancji.1011