Co to jest lidokaina i do czego służy?

Lidokaina jest lekiem miejscowo znieczulającym z grupy amidów, który działa poprzez blokowanie przewodzenia impulsów nerwowych. Dzięki temu powoduje zmniejszenie lub zniesienie odczuwania bólu w miejscu podania. Jest stosowana w różnych postaciach, takich jak roztwory do wstrzykiwań, żele, kremy, aerozole oraz plastry, w zależności od potrzeb i obszaru zastosowania. Ponadto lidokaina ma także działanie przeciwarytmiczne i bywa stosowana w leczeniu niektórych zaburzeń rytmu serca.123

Stosowanie lidokainy wymaga uwzględnienia przeciwwskazań i szczególnych środków ostrożności, które różnią się w zależności od postaci leku, drogi podania i indywidualnego stanu pacjenta.45

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie stosować lidokainy?

  • Nadwrażliwość na lidokainę lub inne leki miejscowo znieczulające o budowie amidowej – stosowanie u osób uczulonych może wywołać reakcje alergiczne, włącznie z ciężkimi reakcjami skórnymi lub anafilaksją.67
  • Poważne zaburzenia przewodzenia w układzie serca, takie jak ciężki blok węzłowo-przedsionkowy lub przedsionkowo-komorowy II lub III stopnia – podanie lidokainy może pogorszyć przewodnictwo i prowadzić do poważnych zaburzeń rytmu serca.68
  • Ostra niewydolność serca – stosowanie lidokainy w takich przypadkach jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko nasilenia niewydolności.6
  • Podanie lidokainy drogą dooponową, do przestrzeni podpajęczynówkowej, do nosa, gałki ocznej oraz innych miejsc, gdzie jest to wyraźnie zabronione – może to prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych i ogólnoustrojowych.97
  • Stan wstrząsu kardiogennego lub hipowolemicznego – znieczulenie nadtwardówkowe lidokainą jest przeciwwskazane w tych stanach ze względu na ryzyko pogłębienia niedociśnienia.810
  • Ostre choroby ośrodkowego układu nerwowego, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, guzy, krwawienie śródczaszkowe – podanie lidokainy miejscowo może nasilać objawy lub powodować powikłania.8
  • Stan zakażenia skóry lub tkanek w miejscu planowanego podania lidokainy – może prowadzić do osłabienia działania leku oraz ryzyka rozprzestrzeniania zakażenia.811
  • U niemowląt i małych dzieci w określonych postaciach leku – np. aerozole na błony śluzowe nie powinny być stosowane u dzieci poniżej 4 lat lub 8 lat (w zależności od produktu), a kremy czy plastry z lidokainą nie są zalecane u niemowląt poniżej 3 miesięcy ze względu na ryzyko methemoglobinemii.1213
  • U osób uczulonych na inne składniki preparatów lidokainy, np. parabeny, substancje zapachowe lub inne substancje pomocnicze – mogą powodować reakcje alergiczne lub podrażnienia.714
  • Pacjenci z alergią na owoce morza w przypadku leków zawierających glukozaminę i lidokainę – szczególnie w produktach złożonych, jak Arthryl Fast, gdzie glukozamina pochodzi z owoców morza.15

Przeciwwskazania względne – stosowanie tylko w wyjątkowych przypadkach

W niektórych sytuacjach lidokaina może być stosowana, ale jedynie po starannej ocenie korzyści i ryzyka przez lekarza. W takich przypadkach konieczne jest zachowanie szczególnej ostrożności i często ścisła kontrola pacjenta.

  • Choroby serca, takie jak blok przedsionkowo-komorowy I stopnia, zastoinowa niewydolność serca, bradykardia – lidokaina może nasilać zaburzenia przewodzenia serca.1617
  • Padaczka – ze względu na ryzyko zwiększenia częstości drgawek, szczególnie przy stosowaniu dużych dawek lub przy podaniu dożylnym.417
  • Ciężka niewydolność wątroby lub nerek – metabolizm i wydalanie lidokainy może być zaburzone, co zwiększa ryzyko toksyczności.417
  • Stosowanie leków przeciwarytmicznych klasy III (np. amiodaron) – jednoczesne stosowanie może nasilać działanie lidokainy na serce i wymaga monitorowania EKG.1617
  • Stany hipowolemii, np. krwotok, odwodnienie – podczas znieczulenia zewnątrzoponowego może dojść do ciężkiej hipotensji.418
  • Miastenia, zaburzenia nerwowo-mięśniowe – ze względu na ryzyko nasilania osłabienia mięśni.419
  • Cukrzyca i zaburzenia tolerancji glukozy – u osób z cukrzycą może być konieczna ścisła kontrola stężenia glukozy podczas leczenia.20
  • Atopowe zapalenie skóry – zwiększone ryzyko miejscowych reakcji po stosowaniu kremów lub plastrów z lidokainą.2122
  • Ostra porfiria – lidokaina może nasilać objawy porfirii, dlatego należy stosować ją tylko w nagłych lub uzasadnionych przypadkach.2317
Ważne: Lidokaina jest metabolizowana w wątrobie, dlatego u pacjentów z niewydolnością wątroby należy zachować szczególną ostrożność i dostosować dawkę, aby uniknąć kumulacji i toksyczności. Objawy przedawkowania mogą obejmować m.in. metaliczny smak w ustach, zawroty głowy, drgawki oraz zaburzenia rytmu serca.42417

Zachowaj szczególną ostrożność – kiedy stosować lidokainę z rozwagą?

Chociaż lidokaina nie jest przeciwwskazana, w niektórych sytuacjach wymaga szczególnej uwagi podczas stosowania, aby zapobiec powikłaniom i działaniom niepożądanym.

  • Pacjenci z chorobami układu krążenia – szczególnie z blokiem serca, bradykardią, nadciśnieniem lub zastoinową niewydolnością serca. Należy monitorować czynność serca i EKG podczas stosowania lidokainy, zwłaszcza jeśli pacjent przyjmuje leki przeciwarytmiczne klasy III, takie jak amiodaron.161718
  • Pacjenci z padaczką – lidokaina może zwiększać ryzyko wystąpienia drgawek, zwłaszcza przy dużych dawkach lub podaniu dożylnym.417
  • Pacjenci z chorobami wątroby i nerek – zaburzenia metabolizmu i wydalania mogą prowadzić do kumulacji lidokainy i zwiększenia ryzyka działań toksycznych.417
  • Dzieci i osoby starsze – ze względu na różnice w metabolizmie i wrażliwości na lek, dawka powinna być odpowiednio dostosowana.25225
  • Pacjenci z zaburzeniami krzepnięcia i stosujący leki przeciwzakrzepowe – podanie lidokainy miejscowo znieczulającej może wiązać się z ryzykiem krwawienia; konieczne jest wcześniejsze sprawdzenie stanu układu krzepnięcia.2627
  • Pacjenci z miastenią – lidokaina może nasilać osłabienie mięśni.419
  • Stosowanie lidokainy w obszarach zapalnych lub zakażonych – może prowadzić do osłabienia działania znieczulenia i zwiększonego wchłaniania ogólnoustrojowego.114
  • Pacjenci z porfirią – lidokaina może działać porfirogennie, dlatego jej stosowanie jest wskazane tylko w nagłych i uzasadnionych przypadkach.2317
  • Pacjenci z atopowym zapaleniem skóry – mogą wystąpić częstsze reakcje miejscowe po stosowaniu kremów i plastrów z lidokainą.2122
Ważne: Podczas stosowania lidokainy konieczne jest monitorowanie pacjenta pod kątem wczesnych objawów toksyczności, takich jak metaliczny smak w ustach, zawroty głowy, szumy uszne, drżenia mięśniowe oraz zaburzenia rytmu serca. W razie wystąpienia takich objawów należy natychmiast przerwać podawanie leku i wdrożyć odpowiednie postępowanie.42417

Podsumowanie: Lidokaina – bezpieczne stosowanie wymaga znajomości przeciwwskazań

Lidokaina jest skutecznym i szeroko stosowanym środkiem miejscowo znieczulającym oraz lekiem przeciwarytmicznym. Jej działanie polega na blokowaniu przewodzenia impulsów nerwowych, co pozwala na skuteczne zniesienie bólu w miejscu podania. Jednakże, aby leczenie było bezpieczne, niezbędne jest uwzględnienie przeciwwskazań bezwzględnych i względnych, a także zachowanie szczególnej ostrożności w określonych grupach pacjentów.

Przeciwwskazania bezwzględne obejmują m.in. nadwrażliwość na lidokainę, poważne zaburzenia rytmu serca, ostrą niewydolność serca oraz niektóre drogi podania. Przeciwwskazania względne wymagają indywidualnej oceny ryzyka, a często także ścisłego monitorowania stanu pacjenta. Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z chorobami układu krążenia, padaczką, zaburzeniami czynności wątroby i nerek, a także na dzieci i osoby starsze.

Znajomość tych przeciwwskazań oraz stosowanie się do zaleceń dotyczących dawkowania i techniki podawania lidokainy pozwala na minimalizowanie ryzyka działań niepożądanych i zapewnia skuteczne oraz bezpieczne leczenie.4175

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie można stosować lidokainy?

Lidokaina jest przeciwwskazana u osób uczulonych na nią lub inne amidowe środki miejscowo znieczulające, przy ciężkich zaburzeniach rytmu serca, ostrym uszkodzeniu serca oraz w przypadku niektórych dróg podania, np. dooponowego.

Czy lidokainę można stosować u dzieci?

Lidokaina jest stosowana u dzieci powyżej określonego wieku i w odpowiednich dawkach. Niektóre postacie leku nie są zalecane u niemowląt poniżej 3-4 miesięcy ze względu na ryzyko methemoglobinemii.

Jakie choroby wymagają ostrożności podczas stosowania lidokainy?

Należy zachować ostrożność u pacjentów z chorobami serca, padaczką, niewydolnością wątroby i nerek, zaburzeniami krzepnięcia oraz u osób starszych i osłabionych.

Co zrobić w przypadku wystąpienia objawów przedawkowania lidokainy?

Należy natychmiast przerwać podawanie leku, zapewnić dostęp dożylny, monitorować stan pacjenta i wdrożyć odpowiednie postępowanie ratunkowe, w tym resuscytację i podanie leków przeciwdrgawkowych.