Jodiksanol – porównanie substancji czynnych

Jodiksanol, joheksol i jopromid to nowoczesne środki kontrastowe stosowane w diagnostyce obrazowej. Różnią się właściwościami fizykochemicznymi, wskazaniami i bezpieczeństwem u różnych grup pacjentów.

Jodiksanol, joheksol i jopromid – czym się charakteryzują?

Wszystkie trzy substancje – jodiksanol, joheksol oraz jopromid – należą do nowoczesnych, niejonowych środków kontrastowych stosowanych w diagnostyce obrazowej, przede wszystkim podczas badań rentgenowskich i tomografii komputerowej. Zostały opracowane, aby zwiększać kontrast tkanek i naczyń krwionośnych, co pozwala uzyskać wyraźniejsze obrazy w trakcie badań diagnostycznych¹²³.

• Są rozpuszczalne w wodzie, co umożliwia ich szybkie podanie i eliminację z organizmu¹²³.
• Należą do tej samej grupy terapeutycznej – jodowych środków kontrastowych do badań RTG (kod ATC: V08AB)⁴⁵⁶.
• Są stosowane wyłącznie w diagnostyce obrazowej i nie wykazują działania leczniczego⁷⁸⁹.

Wszystkie te substancje mają podobny profil bezpieczeństwa, a ich stosowanie wiąże się z niewielkim ryzykiem reakcji alergicznych lub powikłań, zwłaszcza w grupach pacjentów z chorobami przewlekłymi¹⁰¹¹¹².

Główne wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Jodiksanol, joheksol i jopromid są wykorzystywane w bardzo zbliżonych wskazaniach, jednak różnią się zakresem niektórych badań i grupą docelową⁷⁸⁹.

• Jodiksanol jest stosowany w kardioangiografii, angiografii mózgowej, arteriografii obwodowej, angiografii brzusznej, urografii, flebografii, tomografii komputerowej z kontrastem oraz mielografii⁷.
• Joheksol znajduje zastosowanie w podobnych badaniach: kardioangiografii, arteriografii, urografii, flebografii, tomografii komputerowej, mielografii, a także w artrografii, badaniach przewodu pokarmowego, histerosalpingografii i sialografii⁸.
• Jopromid wykorzystywany jest w tomografii komputerowej, arteriografii, wenografii, angiokardiografii, urografii, ERCP, artrografii, badaniach jam ciała oraz w mammografii kontrastowej u dorosłych kobiet⁹.

Wszystkie trzy środki mogą być stosowane zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, choć szczegóły dawkowania i zakres badań mogą się różnić w zależności od wieku pacjenta¹³¹⁴¹⁵.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Podstawowy mechanizm działania wszystkich trzech substancji polega na tym, że zawarty w nich jod pochłania promieniowanie rentgenowskie, co powoduje lepsze uwidocznienie struktur anatomicznych podczas badania⁴⁵⁶.

• Jodiksanol jest niejonowym, dimerycznym środkiem kontrastowym o niższej osmolalności niż inne niejonowe monomeryczne środki kontrastowe, co oznacza, że jest bardziej zbliżony do osmolalności krwi¹.
• Joheksol i jopromid to niejonowe, monomeryczne środki kontrastowe, których osmolalność może być nieco wyższa, ale wciąż są bezpieczne dla pacjentów²³.

Wszystkie trzy substancje:

• szybko rozprzestrzeniają się w organizmie, głównie w przestrzeni pozakomórkowej¹⁷¹⁸¹⁹,
• nie są metabolizowane,
• są wydalane przez nerki w postaci niezmienionej,
• ich czas półtrwania w organizmie wynosi około 2 godzin u osób z prawidłową czynnością nerek¹⁷¹⁸¹⁹.

Jodiksanol wyróżnia się tym, że jest lepiej tolerowany przez nerki i wykazuje mniejszy wpływ na układ sercowo-naczyniowy w porównaniu z innymi środkami kontrastowymi, co może mieć znaczenie u pacjentów z chorobami serca lub nerek²⁰.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co je łączy, co różni?

Najważniejsze przeciwwskazania do stosowania wszystkich trzech środków to:

• nadwrażliwość na substancję czynną lub składniki pomocnicze²¹²²²³,
• jawna tyreotoksykoza (czyli nadczynność tarczycy z wyraźnymi objawami) – dotyczy jodiksanolu i joheksolu²¹²².

Jopromid nie powinien być stosowany u osób z nadwrażliwością na jod, a także w przypadku wcześniejszych ciężkich reakcji na ten środek²³.

Wszystkie środki mogą powodować reakcje alergiczne, dlatego pacjenci z astmą, alergiami lub wcześniejszymi reakcjami na środki kontrastowe wymagają szczególnej ostrożności i mogą wymagać wcześniejszego podania leków przeciwalergicznych¹⁰¹¹¹².

• Podanie tych środków wymaga zapewnienia odpowiedniego nawodnienia, zwłaszcza u osób starszych, dzieci, pacjentów z cukrzycą i chorobami nerek²⁴²⁵²⁶.
• Możliwe jest pogorszenie czynności nerek po podaniu środka kontrastowego, szczególnie u osób z już istniejącymi zaburzeniami nerek lub cukrzycą²⁷²⁸²⁹.
• Wszystkie trzy środki mogą wpływać na czynność tarczycy, a u noworodków i niemowląt mogą wywołać przejściową niedoczynność tego gruczołu³⁰³¹³².

W sytuacjach szczególnych, takich jak ciężka niewydolność nerek, konieczna jest szczególna ostrożność, a czasami nawet unikanie podawania środka kontrastowego³³³⁴³⁵.

Bezpieczeństwo u szczególnych grup pacjentów

Pod względem bezpieczeństwa stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz osób z zaburzeniami nerek i wątroby, jodiksanol, joheksol i jopromid wykazują wiele podobieństw, ale też pewne różnice³⁶³⁷³⁸.

• Dzieci: Wszystkie środki mogą być stosowane u dzieci, w tym noworodków, jednak dawkowanie i monitorowanie muszą być dostosowane do wieku i masy ciała¹⁶¹⁴¹⁵.
• Kobiety w ciąży: Stosowanie jest możliwe tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa u ciężarnych³⁶³⁷³⁸.
• Karmienie piersią: Środki kontrastowe przenikają do mleka w bardzo niewielkich ilościach. Karmienie piersią można kontynuować po podaniu środka³⁹⁴⁰³⁸.
• Osoby z zaburzeniami nerek: W tej grupie konieczne jest zachowanie szczególnej ostrożności, ograniczenie dawki i monitorowanie czynności nerek po badaniu. W razie konieczności, środki te mogą być usuwane podczas dializy⁴¹⁴²³⁵.
• Osoby z zaburzeniami wątroby: Jodiksanol, joheksol i jopromid nie są metabolizowane w wątrobie, a ich wydalanie odbywa się głównie przez nerki¹⁷⁴³.
• Kierowcy i obsługa maszyn: Po dokanałowym podaniu środka kontrastowego (np. do kanału kręgowego) nie zaleca się prowadzenia pojazdów przez 24 godziny. W przypadku innych dróg podania ograniczenia są mniejsze lub nie występują⁴⁴⁴⁵⁴⁶.

Różnice mogą dotyczyć szczegółowych zaleceń dotyczących monitorowania czynności tarczycy u noworodków i niemowląt po ekspozycji na środek kontrastowy oraz wskazań do stosowania u pacjentów dializowanych.

Podsumowanie: Środki kontrastowe w diagnostyce obrazowej – porównanie kluczowych cech