Wstęp: Działania niepożądane irynotekanu – co warto wiedzieć?

Irynotekan (znany również jako Irinotecanum, Irinotecani hydrochloridum trihydricum) to lek cytostatyczny, stosowany głównie w terapii nowotworów przewodu pokarmowego, takich jak rak jelita grubego i trzustki12. Jak każdy lek przeciwnowotworowy, irynotekan może powodować różnorodne działania niepożądane. Ich występowanie oraz nasilenie zależą od wielu czynników, takich jak: postać leku (np. koncentrat do infuzji, roztwór liposomalny), dawka, droga podania, stosowanie w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi lekami, a także indywidualne cechy pacjenta – wiek, ogólny stan zdrowia czy przyjmowanie innych leków32.

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane dotyczą przewodu pokarmowego (biegunka, nudności, wymioty), układu krwiotwórczego (neutropenia, niedokrwistość, małopłytkowość) oraz ogólnego samopoczucia (zmęczenie, osłabienie)42. Warto pamiętać, że nie u każdego pacjenta wystąpią działania niepożądane, a ich obecność zawsze powinna być rozważona w kontekście korzyści wynikających z leczenia5.

Działania niepożądane według częstości występowania

Bardzo często występujące działania niepożądane (≥1/10)

  • Biegunka – może mieć charakter wczesny (do 24 godzin od podania, często z objawami zespołu cholinergicznego) lub późny (po 24 godzinach, potencjalnie groźny dla życia, szczególnie jeśli prowadzi do odwodnienia)52.
  • Neutropenia – obniżenie liczby białych krwinek, zwiększające ryzyko zakażeń; może być ciężka i wymagać monitorowania6.
  • Niedokrwistość – zmniejszenie liczby czerwonych krwinek, mogące powodować osłabienie i duszność6.
  • Małopłytkowość – spadek liczby płytek krwi, co zwiększa ryzyko krwawień i siniaków6.
  • Nudności i wymioty – często występujące objawy ze strony przewodu pokarmowego2.
  • Zmęczenie, osłabienie (astenia) – mogą być nasilone i wpływać na codzienne funkcjonowanie7.
  • Ból brzucha, zapalenie błon śluzowych, łysienie (odwracalne), gorączka, zmniejszenie apetytu89.
  • Podwyższone wyniki prób wątrobowych (transaminazy, bilirubina, fosfataza alkaliczna)9.

Często występujące działania niepożądane (≥1/100 do <1/10)

  • Gorączka neutropeniczna – gorączka w przebiegu znacznego obniżenia liczby białych krwinek10.
  • Zaparcia – mogą wystąpić u części pacjentów, zwykle mają łagodny przebieg11.
  • Infekcje – bakteryjne, grzybicze lub wirusowe, szczególnie u osób z neutropenią8.
  • Reakcje nadwrażliwości – mogą objawiać się wysypką, świądem, pokrzywką11.
  • Podwyższone stężenie kreatyniny – wskazujące na zaburzenia pracy nerek9.

Niezbyt często występujące działania niepożądane (≥1/1000 do <1/100)

  • Posocznica – ciężkie zakażenie ogólnoustrojowe, które może prowadzić do zgonu12.
  • Zaburzenia neurologiczne – ból głowy, omdlenia, zaburzenia chodu, parestezje13.
  • Wysypki skórne, świąd, reakcje skórne14.
  • Hipokaliemia i hiponatremia – obniżenie poziomu potasu i sodu we krwi, zwłaszcza przy nasilonej biegunce lub wymiotach14.
  • Zapalenie błon śluzowych jamy ustnej – bolesność, afty, trudności w jedzeniu14.
  • Reakcje w miejscu podania – zaczerwienienie, ból, obrzęk14.

Rzadko i bardzo rzadko występujące działania niepożądane (≥1/10 000 do <1/1000 i <1/10 000)

  • Zaburzenia pracy sercadławica piersiowa, zawał serca, zaburzenia rytmu13.
  • Śródmiąższowe choroby płuc – duszność, nacieki w płucach12.
  • Ostra niewydolność nerek – szczególnie u pacjentów odwodnionych15.
  • Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego – poważne powikłanie biegunki, wymagające natychmiastowej interwencji16.
  • Reakcje anafilaktyczne – bardzo rzadko, ale mogą być groźne dla życia16.
Ważne: Częstość i nasilenie działań niepożądanych irynotekanu mogą różnić się w zależności od postaci leku (np. standardowy irynotekan vs. liposomalny), drogi podania, schematu leczenia oraz tego, czy lek jest stosowany samodzielnie czy w połączeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi. W przypadku terapii skojarzonej mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane związane z innymi lekami (np. kapecytabiną, cetuksymabem, bewacyzumabem, oksaliplatyną), a ryzyko powikłań może być większe217.

Działania niepożądane w zależności od postaci leku i terapii skojarzonej

Irynotekan może być podawany w różnych formach: jako koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji, roztwór gotowy do infuzji lub jako liposomalna forma pegylowana. Każda z nich może mieć nieco inny profil działań niepożądanych. Na przykład, w przypadku liposomalnego irynotekanu (np. ONIVYDE pegylated liposomal), częściej obserwuje się zaburzenia żołądkowo-jelitowe (biegunka, nudności, wymioty), neutropenię, małopłytkowość, niedokrwistość, a także powikłania takie jak hipokaliemia czy odwodnienie2.

Podczas leczenia skojarzonego (np. z kapecytabiną, cetuksymabem, bewacyzumabem czy oksaliplatyną), mogą pojawić się dodatkowe działania niepożądane charakterystyczne dla tych leków, takie jak trądzikowe zapalenie skóry, nadciśnienie, zakrzepica, zatorowość czy zmiany skórne172.

Działania niepożądane wymagające szczególnej uwagi

  • Późna biegunka – wymaga szybkiego leczenia i odpowiedniego nawodnienia, gdyż może prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych9.
  • Ostry zespół cholinergiczny – objawia się biegunką, bólem brzucha, poceniem się, zwężeniem źrenic, ślinieniem się, zwykle w trakcie podania leku lub w ciągu 24 godzin po jego podaniu; ustępuje po podaniu atropiny18.
  • Neutropenia – obniżenie odporności i ryzyko ciężkich zakażeń, czasami prowadzących do zgonu19.
  • Zaburzenia czynności wątroby i nerek – szczególnie u pacjentów z istniejącymi już chorobami tych narządów15.

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde podejrzenie wystąpienia działania niepożądanego podczas terapii irynotekanem należy zgłaszać odpowiednim instytucjom, takim jak Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL), korzystając ze strony internetowej https://smz.ezdrowie.gov.pl, bądź producentowi leku. Pozwala to na ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania leku i ochronę pacjentów przed poważnymi powikłaniami20212223.

Tabela: Działania niepożądane irynotekanu według układów narządowych i częstości występowania

Układ narządowy Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Bardzo rzadko (<1/10 000) Częstość nieznana
Układ krwiotwórczy Neutropenia, niedokrwistość, małopłytkowość Gorączka neutropeniczna Pancytopenia Małopłytkowość z przeciwciałami
Układ pokarmowy Biegunka (późna i wczesna), nudności, wymioty, ból brzucha Zaparcia, zapalenie błony śluzowej, zmniejszenie apetytu Rzekomobłoniaste zapalenie jelita grubego Perforacja jelit, zapalenie okrężnicy, niedrożność jelit Wrzodziejące zapalenie jelita grubego Zapalenie kątnicy
Układ nerwowy Zespół cholinergiczny Ból głowy, omdlenia, parestezje Zaburzenia chodu, dezorientacja Drgawki Przemijające zaburzenia mowy Stan splątania
Skóra i tkanka podskórna Łysienie (odwracalne) Wysypka, świąd Pokrzywka, zmiany skórne Rumień, złuszczanie skóry Pęcherzowe zapalenie skóry Przebarwienie paznokci
Wątroba i drogi żółciowe Podwyższone enzymy wątrobowe (AlAT, AspAT, fosfataza zasadowa), bilirubina Hiperbilirubinemia Stłuszczenie wątroby Stłuszczeniowe zapalenie wątroby Cholestaza Cytoliza wątroby
Nerki i drogi moczowe Zwiększenie kreatyniny Białkomocz Niewydolność nerek Ostra niewydolność nerek Zmniejszenie klirensu kreatyniny
Serce i naczynia Zakrzepica, zatorowość Nadciśnienie, niedociśnienie Dławica piersiowa Zawał serca Zatrzymanie akcji serca Zapaść krążeniowa

111416

Warto wiedzieć:

  • Bardzo ważne jest szybkie reagowanie na objawy takie jak biegunka, gorączka, osłabienie lub krwawienia – mogą one wymagać interwencji medycznej i modyfikacji leczenia.
  • W przypadku terapii skojarzonej, np. z kapecytabiną, bewacyzumabem, cetuksymabem czy oksaliplatyną, profil działań niepożądanych może się rozszerzyć o objawy charakterystyczne dla tych leków.
  • Niektóre działania niepożądane (np. łysienie) są odwracalne i ustępują po zakończeniu leczenia.
  • Osoby starsze, z chorobami wątroby, nerek lub z niedowagą mogą być bardziej narażone na cięższe powikłania.
  • Regularna kontrola morfologii krwi i funkcji narządów jest niezbędna podczas terapii irynotekanem.

Irynotekan – działania niepożądane w codziennej praktyce

Działania niepożądane irynotekanu są zróżnicowane i mogą być zarówno łagodne, jak i poważne. Ich wystąpienie nie oznacza konieczności przerwania leczenia, ale zawsze wymaga uważnej obserwacji i kontaktu z personelem medycznym. Warto zgłaszać nawet drobne objawy, ponieważ szybka reakcja pozwala zapobiec powikłaniom. Regularne badania krwi i monitorowanie ogólnego stanu zdrowia pomagają bezpiecznie przejść przez terapię i zwiększają szanse na skuteczność leczenia2022.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane irynotekanu?

Najczęściej występują biegunka (szczególnie późna), neutropenia, niedokrwistość, małopłytkowość, nudności, wymioty i zmęczenie.5

Czy działania niepożądane irynotekanu zależą od drogi podania lub postaci leku?

Tak, częstość i rodzaj działań niepożądanych mogą różnić się w zależności od postaci leku (standardowy lub liposomalny) oraz schematu leczenia.2

Czy irynotekan może powodować poważne powikłania?

Tak, do poważnych działań niepożądanych należą ciężka biegunka, neutropenia, posocznica, ostra niewydolność nerek i reakcje alergiczne.16

Co zrobić w przypadku wystąpienia biegunki po irynotekanie?

Należy jak najszybciej zastosować zalecane leczenie przeciwbiegunkowe i zgłosić objawy lekarzowi. Nieleczona biegunka może prowadzić do odwodnienia i powikłań.9

Jak zgłaszać działania niepożądane po irynotekanie?

Działania niepożądane można zgłaszać do URPL za pośrednictwem strony https://smz.ezdrowie.gov.pl lub producentowi leku.20