Czym jest hydrokortyzon i jak stosuje się tę substancję?
Hydrokortyzon (znany także jako Hydrocortisonum, Hydrocortisoni acetas, Hydrocortisoni butyras, Hydrocortisoni natrii phosphas i inne) jest glikokortykosteroidem, czyli syntetycznym odpowiednikiem naturalnych hormonów produkowanych przez korę nadnerczy12. Występuje w różnych postaciach, takich jak tabletki, granulki, kremy, maści, czopki, płyny do wstrzykiwań, krople do oczu i uszu. Stosuje się go miejscowo na skórę i błony śluzowe, a także ogólnoustrojowo – doustnie lub w formie iniekcji34.
Standardowa dawka hydrokortyzonu zależy od schorzenia, wieku pacjenta, postaci leku oraz drogi podania. W przypadku doustnym i dożylnym dawki dobowe zwykle mieszczą się w przedziale 20–40 mg u dorosłych, ale mogą się różnić w zależności od wskazań i indywidualnych potrzeb5. W preparatach do stosowania miejscowego, stężenia są niższe (np. 1 mg/g w kremach lub maściach, 2,5 mg/g w maściach doodbytniczych)67.
Przedawkowanie hydrokortyzonu oznacza przyjęcie dawki większej niż zalecana, zarówno jednorazowo, jak i przewlekle, co może prowadzić do rozwoju działań niepożądanych lub poważnych zaburzeń zdrowotnych83.
- Objawy przedawkowania hydrokortyzonu zależą od drogi podania i długości stosowania.
- Ostre przedawkowanie występuje rzadko, ale przewlekłe przyjmowanie zbyt dużych dawek może prowadzić do poważnych zaburzeń hormonalnych i metabolicznych.
- Najbardziej narażone są osoby stosujące hydrokortyzon ogólnoustrojowo (doustnie, dożylnie), ale także długotrwałe, niewłaściwe stosowanie miejscowe może być niebezpieczne.
- Każde podejrzenie przedawkowania wymaga kontaktu z lekarzem i odpowiedniego postępowania.
Objawy przedawkowania hydrokortyzonu
Obraz kliniczny przedawkowania hydrokortyzonu zależy od sposobu jego przyjmowania – czy lek był stosowany miejscowo, doustnie, doodbytniczo czy dożylnie. Ostre zatrucia są bardzo rzadkie, ale przewlekłe stosowanie zbyt dużych dawek niesie ryzyko poważnych powikłań9410.
Przedawkowanie po podaniu ogólnoustrojowym (doustnie, dożylnie, domięśniowo)
- Ostre przedawkowanie: bardzo rzadko wywołuje poważne objawy. Zdarzają się niekiedy zaburzenia psychiczne (pobudzenie, mania, psychoza), podwyższenie ciśnienia tętniczego, hiperglikemia (wysoki poziom cukru we krwi), spadek potasu we krwi (hipokaliemia)91112.
- Przewlekłe przedawkowanie: prowadzi do zespołu Cushinga (charakterystyczna otyłość, rozstępy, nadciśnienie, cukrzyca, osłabienie mięśni), zahamowania czynności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (co grozi ostrą niewydolnością nadnerczy po nagłym odstawieniu leku), zaburzeń elektrolitowych, obrzęków, osteoporozy, zwiększonej podatności na zakażenia834.
- Reakcje alergiczne: w rzadkich przypadkach mogą pojawić się reakcje anafilaktyczne lub nadwrażliwości, wymagające natychmiastowej interwencji38.
Przedawkowanie po stosowaniu miejscowym (na skórę, błony śluzowe, oczy)
- Najczęściej objawy pojawiają się po długotrwałym stosowaniu na duże powierzchnie skóry lub uszkodzoną skórę131415.
- Mogą wystąpić obrzęki, nadciśnienie, hiperglikemia, cukromocz, osłabienie odporności, zahamowanie wzrostu u dzieci, w ciężkich przypadkach zespół Cushinga131415.
- Przy stosowaniu na oczy – możliwy wzrost ciśnienia śródgałkowego (jaskra posteroidowa), zwłaszcza przy długotrwałym, nieprawidłowym używaniu1617.
- Wchłanianie przez uszkodzoną skórę może prowadzić do ogólnoustrojowych objawów przedawkowania18.
Przedawkowanie po podaniu doodbytniczym
- Nie są znane przypadki ciężkiego zatrucia. W przypadku przypadkowego spożycia (szczególnie przez dzieci) mogą wystąpić dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak ból brzucha i nudności1920.
- W przypadku czopków lub maści złożonych, objawy przedawkowania mogą dotyczyć także innych substancji czynnych (np. chlorochinaldolu – zaburzenia żołądkowo-jelitowe, uszkodzenie nerwu wzrokowego, zapalenie wielonerwowe)18.
Postępowanie w przypadku przedawkowania hydrokortyzonu
Ostre przedawkowanie hydrokortyzonu rzadko wymaga specyficznego leczenia – nie istnieje odtrutka (antidotum)9410. W przypadku wystąpienia objawów należy wdrożyć leczenie objawowe i wspomagające.
- W razie przypadkowego połknięcia (np. czopków, maści, kropli do oczu) – można rozważyć płukanie żołądka lub wywołanie wymiotów, szczególnie u dzieci1721.
- W przypadku długotrwałego stosowania dużych dawek – konieczne jest stopniowe odstawianie leku, aby uniknąć ostrej niewydolności kory nadnerczy83.
- W ciężkich przypadkach, hydrokortyzon można usunąć z organizmu za pomocą dializy422.
- Reakcje alergiczne i anafilaktyczne leczy się odpowiednimi lekami przeciwhistaminowymi, a w razie potrzeby adrenaliną83.
- W przypadku objawów ogólnoustrojowych po długotrwałym stosowaniu miejscowym (np. kremów, maści, płynów na skórę) – zaleca się stopniowe odstawianie produktu lub przejście na słabiej działający kortykosteroid131415.
- Nie należy samodzielnie zwiększać dawki ani wydłużać czasu stosowania leku bez konsultacji z lekarzem.
- W przypadku długotrwałego leczenia, szczególnie ogólnoustrojowego, konieczne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia oraz wykonywanie zaleconych badań.
- U dzieci ryzyko zahamowania wzrostu i rozwoju jest szczególnie wysokie przy przewlekłym stosowaniu dużych dawek hydrokortyzonu.
- W razie pojawienia się nietypowych objawów, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.
Tabela: Objawy i postępowanie przy przedawkowaniu hydrokortyzonu
| Objawy | Postępowanie | Konieczność hospitalizacji / antidotum |
|---|---|---|
| Łagodne (np. nudności, ból brzucha po przypadkowym spożyciu czopków/maści) | Obserwacja, płukanie żołądka lub wywołanie wymiotów w razie potrzeby | Hospitalizacja zwykle nie jest konieczna, brak antidotum |
| Umiarkowane (np. wzrost ciśnienia tętniczego, hiperglikemia, zaburzenia psychiczne) | Leczenie objawowe (leki przeciwhistaminowe, kontrola ciśnienia, monitorowanie gospodarki elektrolitowej) | Hospitalizacja w zależności od stanu pacjenta, brak antidotum |
| Ciężkie (zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, obrzęki, ciężkie reakcje alergiczne) | Stopniowe odstawianie leku, leczenie wspomagające, dializa w ciężkich przypadkach, adrenalina w reakcji anafilaktycznej | Wskazana hospitalizacja, brak antidotum |
Hydrokortyzon – bezpieczeństwo i skutki przedawkowania
Hydrokortyzon jest lekiem o szerokim zastosowaniu, ale jego przedawkowanie – zwłaszcza przewlekłe – może prowadzić do poważnych zaburzeń hormonalnych, metabolicznych i ogólnoustrojowych. Ostre zatrucia zdarzają się rzadko, jednak długotrwałe stosowanie zbyt dużych dawek, także miejscowo, grozi poważnymi powikłaniami, takimi jak zespół Cushinga, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, osłabienie odporności czy zahamowanie czynności nadnerczy834. W przypadku jakichkolwiek podejrzeń przedawkowania, konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem i odpowiednie postępowanie, zgodne z zaleceniami.


















