REKLAMA

Fenylefryna, efedryna i oksymetazolina to leki zmniejszające obrzęk błony śluzowej nosa. Różnią się mechanizmem działania, wskazaniami, bezpieczeństwem i sposobem podania.

Fenylefryna, efedryna i oksymetazolina – podobieństwa i ogólna charakterystyka

Fenylefryna, efedryna oraz oksymetazolina to substancje czynne należące do grupy sympatykomimetyków. Ich głównym zadaniem jest obkurczanie naczyń krwionośnych, co prowadzi do zmniejszenia obrzęku i przekrwienia błony śluzowej nosa. Dzięki temu ułatwiają oddychanie i łagodzą objawy kataru, przeziębienia, grypy czy alergii123. Wszystkie te substancje są wykorzystywane zarówno w lekach do stosowania miejscowego (np. krople, aerozole do nosa), jak i ogólnego (np. tabletki, kapsułki czy roztwory do wstrzykiwań).

  • Fenylefryna to najczęściej stosowany składnik leków na przeziębienie i grypę, szczególnie w połączeniu z innymi substancjami, np. paracetamolem4.
  • Efedryna występuje w lekach na katar, ale także jako środek rozszerzający oskrzela i lek podnoszący ciśnienie tętnicze podczas znieczulenia5.
  • Oksymetazolina to składnik wielu kropli i aerozoli do nosa, stosowany w celu szybkiego i skutecznego udrożnienia nosa3.

Kiedy stosuje się fenylefrynę, efedrynę i oksymetazolinę?

Wszystkie trzy substancje są wykorzystywane w leczeniu objawów przeziębienia, grypy, alergicznego nieżytu nosa, a także w niektórych przypadkach zapalenia zatok czy trąbki słuchowej. Jednak ich zastosowanie zależy od postaci leku, drogi podania i wieku pacjenta:

  • Fenylefryna – stosowana głównie do krótkotrwałego łagodzenia objawów kataru, obrzęku błony śluzowej nosa w przeziębieniu, grypie lub alergii. Występuje w tabletkach, kapsułkach, proszkach do rozpuszczania, a także w aerozolach i kroplach do nosa. Może być również składnikiem leków złożonych (np. z paracetamolem, witaminą C)41.
  • Efedryna – używana w leczeniu ostrego zapalenia błony śluzowej nosa, zatok przynosowych, a także w leczeniu hipotensji (niedociśnienia) podczas znieczulenia. Dostępna jest w kroplach do nosa, syropach oraz w roztworach do wstrzykiwań. Bywa też stosowana w lekach na kaszel jako środek rozszerzający oskrzela25.
  • Oksymetazolina – przeznaczona jest do miejscowego leczenia obrzęku błony śluzowej nosa w przebiegu przeziębienia, zapalenia zatok i alergii. Najczęściej występuje w formie aerozolu, żelu lub kropli do nosa, przeznaczonych dla dorosłych i dzieci (zwykle powyżej 1. roku życia, w zależności od stężenia)36.

Stosowanie u dzieci, kobiet w ciąży czy osób starszych może być ograniczone – należy zawsze sprawdzić zalecenia dla danej substancji i postaci leku.

Ważne: Oksymetazolina i fenylefryna w aerozolu lub kroplach do nosa powinny być stosowane wyłącznie krótkotrwale – najczęściej nie dłużej niż 3–5 dni, aby uniknąć tzw. polekowego nieżytu nosa (ryzyko „efektu odbicia” i uszkodzenia błony śluzowej). Efedryna również powinna być używana zgodnie z zaleceniami, ze względu na ryzyko działań niepożądanych i uzależnienia78.

Mechanizm działania – jak różnią się te substancje?

Choć wszystkie trzy substancje mają podobny efekt końcowy (zmniejszenie obrzęku i udrożnienie nosa), ich mechanizm działania nieco się różni:

  • Fenylefryna – działa głównie przez pobudzenie receptorów alfa-adrenergicznych, co prowadzi do skurczu naczyń krwionośnych i zmniejszenia obrzęku błony śluzowej nosa9. Działa szybko, ale jej skuteczność po podaniu doustnym może być ograniczona przez tzw. efekt pierwszego przejścia w wątrobie10.
  • Efedryna – to pośredni sympatykomimetyk. Działa zarówno bezpośrednio na receptory adrenergiczne (alfa i beta), jak i pośrednio przez zwiększenie uwalniania noradrenaliny. Efekt to skurcz naczyń, rozszerzenie oskrzeli i pobudzenie układu nerwowego. Efedryna może wywoływać działania ogólnoustrojowe, zwłaszcza po podaniu doustnym lub dożylnym11.
  • Oksymetazolina – pobudza głównie receptory alfa-adrenergiczne, co powoduje miejscowy skurcz naczyń w błonie śluzowej nosa. Działa szybko i długo (nawet do 12 godzin), ale przy dłuższym stosowaniu może wywołać efekt odwrotny – polekowy nieżyt nosa1213.

Farmakokinetyka (czyli losy leku w organizmie) również się różni – oksymetazolina i fenylefryna wchłaniają się głównie miejscowo w nosie, efedryna może działać ogólnoustrojowo, zwłaszcza po podaniu doustnym lub dożylnym14.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co je różni?

Wszystkie trzy substancje mają podobne przeciwwskazania, ale są też różnice:

  • Nie należy ich stosować w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną lub inne aminy sympatykomimetyczne151617.
  • Przeciwwskazane są u osób z ciężkim nadciśnieniem, poważnymi chorobami serca, zaburzeniami rytmu serca, nadczynnością tarczycy, rozrostem gruczołu krokowego, jaskrą z zamkniętym kątem przesączania151617.
  • Wszystkie są przeciwwskazane podczas leczenia inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) i przez określony czas po zakończeniu takiej terapii (najczęściej 2 tygodnie), ze względu na ryzyko groźnych interakcji i nagłego wzrostu ciśnienia tętniczego151819.
  • Fenylefryny i efedryny nie należy stosować u dzieci poniżej 12 lat (chyba że lekarz zaleci inaczej), oksymetazolina w zależności od postaci – niektóre preparaty są dostępne już dla dzieci powyżej 1. roku życia20.
  • Przeciwwskazaniem do długotrwałego stosowania oksymetazoliny i fenylefryny jest również ryzyko polekowego nieżytu nosa i uszkodzenia błony śluzowej nosa78.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie fenylefryny, efedryny i oksymetazoliny u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią, kierowców oraz osób z chorobami wątroby i nerek wymaga szczególnej ostrożności:

  • Dzieci – Fenylefryna i efedryna są przeciwwskazane u dzieci poniżej 12 lat (chyba że lekarz zdecyduje inaczej), oksymetazolina – dostępne są preparaty dla dzieci od 1. roku życia, ale należy ściśle przestrzegać dawkowania20.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią – Wszystkie trzy substancje powinny być stosowane tylko wtedy, gdy korzyść dla matki przewyższa ryzyko dla dziecka. Efedryna i fenylefryna mogą przenikać do mleka matki i przez łożysko, mogą wpływać na płód, dlatego ich stosowanie jest zwykle przeciwwskazane w ciąży i laktacji212223.
  • Kierowcy – Fenylefryna może powodować zawroty głowy, a efedryna pobudzenie lub senność, dlatego zaleca się ostrożność podczas prowadzenia pojazdów242526.
  • Osoby z zaburzeniami wątroby lub nerek – U tych pacjentów może być konieczne dostosowanie dawkowania lub unikanie tych substancji, ponieważ mogą one obciążać te narządy lub być wydalane wolniej2728.
Porównując bezpieczeństwo:

  • Oksymetazolina przy prawidłowym stosowaniu miejscowym jest dobrze tolerowana, ale przy przedawkowaniu lub długim stosowaniu może prowadzić do poważnych powikłań, także ogólnoustrojowych (np. u dzieci)29.
  • Fenylefryna i efedryna mają większy potencjał wywoływania działań ogólnoustrojowych, zwłaszcza przy podaniu doustnym lub dożylnym (np. wzrost ciśnienia, zaburzenia rytmu serca)11.
  • Efedryna dodatkowo może prowadzić do uzależnienia, dlatego powinna być stosowana tylko zgodnie z zaleceniami lekarza8.

Fenylefryna, efedryna i oksymetazolina – podobieństwa i różnice w pigułce

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Fenylefryna Katar, przeziębienie, grypa, alergie (obrzęk błony śluzowej nosa) Powyżej 12 lat (w niektórych postaciach) Nie zaleca się Zachować ostrożność
Efedryna Katar, zapalenie zatok, hipotensja w anestezji, kaszel Powyżej 12 lat (wg wskazań) Przeciwwskazana Może powodować pobudzenie lub senność
Oksymetazolina Katar, obrzęk błony śluzowej nosa, alergia, zapalenie zatok Od 1. roku życia (w odpowiednich preparatach) Stosować tylko, jeśli korzyść przewyższa ryzyko Zachować ostrożność

Fenylefryna, efedryna czy oksymetazolina – którą wybrać?

Wybór substancji zależy od wieku pacjenta, chorób towarzyszących, preferowanej drogi podania oraz tego, czy lek ma działać miejscowo, czy ogólnoustrojowo. Każda z tych substancji ma swoje zalety i ograniczenia – niektóre są skuteczniejsze przy podaniu miejscowym (oksymetazolina), inne działają silniej ogólnoustrojowo (efedryna), a fenylefryna często jest wybierana jako składnik leków złożonych na przeziębienie.

Zawsze stosuj te leki zgodnie z zaleceniami i nie przekraczaj czasu stosowania. Jeśli masz wątpliwości, poproś o poradę lekarza lub farmaceutę.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się fenylefryna od efedryny?

Fenylefryna działa głównie miejscowo i pobudza receptory alfa-adrenergiczne, natomiast efedryna działa zarówno miejscowo, jak i ogólnoustrojowo, pobudzając receptory alfa i beta oraz zwiększając uwalnianie noradrenaliny12.

Czy można stosować oksymetazolinę u dzieci?

Tak, ale tylko w odpowiednich preparatach i dawkach, zwykle od 1. roku życia. Należy ściśle przestrzegać dawkowania i nie stosować dłużej niż 3-5 dni3.

Czy można stosować te leki w ciąży?

Stosowanie fenylefryny, efedryny i oksymetazoliny w ciąży jest przeciwwskazane lub możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy korzyść dla matki przewyższa ryzyko dla dziecka456.

Jak długo można stosować oksymetazolinę do nosa?

Oksymetazolinę można stosować do 3-5 dni. Dłuższe stosowanie grozi uszkodzeniem błony śluzowej nosa i polekowym nieżytem7.

Czy te leki można stosować razem?

Nie należy łączyć leków zawierających różne sympatykomimetyki, ponieważ może to nasilać działania niepożądane i zwiększać ryzyko powikłań, takich jak wzrost ciśnienia krwi89.

REKLAMA