Etambutol – porównanie substancji czynnych

Etambutol, izoniazyd i streptomycyna to kluczowe leki przeciwgruźlicze, różniące się wskazaniami, sposobem podania i bezpieczeństwem stosowania.

Porównywane substancje czynne – podobieństwa i wspólne cechy

W terapii gruźlicy stosuje się najczęściej kilka leków jednocześnie, by zwiększyć skuteczność leczenia i zapobiec powstawaniu oporności prątków. Wśród najważniejszych substancji czynnych wykorzystywanych w leczeniu tej choroby znajdują się etambutol, izoniazyd oraz streptomycyna¹²³. Wszystkie te leki należą do grupy leków przeciwprątkowych, czyli takich, które są aktywne wobec bakterii wywołujących gruźlicę, czyli Mycobacterium tuberculosis i czasem inne prątki atypowe⁴⁵⁶.

Podobieństwa między tymi substancjami to przede wszystkim:

• Wszystkie są stosowane w leczeniu gruźlicy, zwykle w terapii skojarzonej (kilkoma lekami jednocześnie)¹²³.
• Wykazują aktywność wobec prątków gruźlicy i niektórych innych bakterii atypowych⁴⁵⁶.
• Są stosowane w celu zapobiegania powstawaniu oporności bakterii – dlatego zwykle nie stosuje się ich w monoterapii⁷⁸⁹.

Wskazania do stosowania – kiedy używa się poszczególnych leków?

Etambutol, izoniazyd i streptomycyna są wykorzystywane przede wszystkim w leczeniu różnych postaci gruźlicy. Jednak zakres ich zastosowań oraz sposób podawania mogą się różnić:

• Etambutol jest stosowany w skojarzeniu z innymi lekami przeciwgruźliczymi w leczeniu gruźlicy płuc, opłucnej oraz postaci pozapłucnych (np. gruźlica opon mózgowo-rdzeniowych, kości, stawów, narządów moczowo-płciowych, zwojów nerwowych), ale tylko jeśli prątki są wrażliwe na ten lek¹.
• Izoniazyd stosuje się w leczeniu wszystkich postaci gruźlicy płucnej i pozapłucnej oraz w zapobieganiu gruźlicy płucnej. Jest używany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci powyżej 3. roku życia¹⁰.
• Streptomycyna jest stosowana w leczeniu gruźlicy, ale również w innych zakażeniach bakteryjnych, takich jak dżuma, tularemia, bruceloza, zakażenia układu oddechowego czy moczowego. W leczeniu gruźlicy używa się jej zawsze razem z innymi lekami przeciwprątkowymi, zwykle w pierwszych miesiącach terapii³.

Pod względem stosowania u dzieci, etambutol nie jest zalecany u dzieci poniżej 13 lat, natomiast izoniazyd może być stosowany już od 3. roku życia, a streptomycyna od wieku niemowlęcego, przy zachowaniu ostrożności i odpowiednich dawek¹¹¹⁰¹².

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Chociaż wszystkie omawiane leki mają za zadanie zwalczać prątki gruźlicy, ich mechanizm działania jest odmienny:

• Etambutol działa bakteriostatycznie – hamuje wzrost prątków, zakłócając ich metabolizm i sprawiając, że stają się one bardziej podatne na działanie innych leków. Działa zarówno na prątki wewnątrz-, jak i zewnątrzkomórkowe⁴.
• Izoniazyd działa głównie bakteriobójczo na aktywnie rosnące prątki, a na formy nieaktywne – bakteriostatycznie. Jest skuteczny wobec prątków zarówno wewnątrz-, jak i zewnątrzkomórkowych⁸.
• Streptomycyna to antybiotyk aminoglikozydowy o działaniu bakteriobójczym, który blokuje syntezę białek w komórkach bakterii⁶.

Różnice dotyczą także sposobu podania i losów leku w organizmie:

• Etambutol i izoniazyd są lekami doustnymi, dobrze wchłaniają się z przewodu pokarmowego¹³¹⁴.
• Streptomycyna podawana jest wyłącznie domięśniowo, ponieważ nie wchłania się z przewodu pokarmowego¹².
• Etambutol i izoniazyd dobrze przenikają do różnych tkanek, także do płynu mózgowo-rdzeniowego (szczególnie izoniazyd), a streptomycyna słabo przenika do płynu mózgowo-rdzeniowego, ale osiąga wysokie stężenia w płynie opłucnowym i jamach gruźliczych¹⁵¹⁴¹⁶.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – różnice i podobieństwa

Każdy z omawianych leków ma swoje przeciwwskazania:

• Etambutol nie może być stosowany u osób z zapaleniem nerwu wzrokowego, ciężką niewydolnością nerek, u dzieci poniżej 13 lat, kobiet w ciąży oraz u osób, od których nie można uzyskać informacji o zaburzeniach widzenia¹⁷.
• Izoniazyd jest przeciwwskazany u osób z ciężką niewydolnością wątroby oraz w przypadku nadwrażliwości¹⁸.
• Streptomycyna nie powinna być stosowana u osób z chorobami narządu słuchu, zaburzeniami błędnika, miastenią oraz w przypadku nadwrażliwości na antybiotyki aminoglikozydowe¹⁹.

Wszystkie trzy leki wymagają ostrożności u osób starszych, z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby. Jednak:

• Etambutol wymaga szczególnej kontroli okulistycznej, ponieważ może powodować zaburzenia widzenia, czasem nieodwracalne²⁰.
• Izoniazyd i streptomycyna wymagają monitorowania funkcji wątroby i nerek, a streptomycyna dodatkowo słuchu²¹²².

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Stosowanie etambutolu, izoniazydu i streptomycyny w ciąży, u dzieci, podczas karmienia piersią czy u kierowców znacząco się różni:

• Etambutol jest przeciwwskazany w ciąży oraz u dzieci poniżej 13 lat. Nie zaleca się karmienia piersią podczas leczenia¹⁷²³.
• Izoniazyd może być stosowany u dzieci powyżej 3 lat, w ciąży wyłącznie wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem. Podczas karmienia piersią nie zaleca się jego stosowania, chyba że lekarz uzna to za konieczne¹⁰²⁴.
• Streptomycyna może być stosowana w ciąży tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy nie ma bezpieczniejszej alternatywy. Karmienie piersią należy przerwać podczas leczenia²⁵.

W przypadku prowadzenia pojazdów:

• Etambutol może powodować zaburzenia widzenia, dlatego nie należy prowadzić pojazdów podczas terapii²⁶.
• Izoniazyd zwykle nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów w zalecanych dawkach, ale w razie przedawkowania może powodować zaburzenia koncentracji²⁷.
• Streptomycyna – brak danych o wpływie na prowadzenie pojazdów, ale ryzyko działań niepożądanych ze strony układu nerwowego sugeruje zachowanie ostrożności²⁸.

Porównanie kluczowych cech – podsumowanie w tabeli

Etambutol, izoniazyd i streptomycyna – podobieństwa i kluczowe różnice

Etambutol, izoniazyd i streptomycyna to ważne leki w leczeniu gruźlicy, które różnią się nie tylko mechanizmem działania, ale też profilem bezpieczeństwa i zastosowaniem w różnych grupach pacjentów. Wybór odpowiedniego leku lub ich kombinacji zależy od wieku, stanu zdrowia pacjenta oraz ewentualnych przeciwwskazań. Stosowanie tych leków wymaga regularnej kontroli lekarskiej i monitorowania działań niepożądanych¹¹⁰³.