Deksametazon – działania niepożądane: ogólna charakterystyka
Deksametazon jest substancją czynną o szerokim zastosowaniu, która może wywoływać różnorodne działania niepożądane123. Skutki uboczne jego stosowania zależą od formy leku (np. tabletki, zastrzyki, krople do oczu, maść, implant do oka), drogi podania, dawki, czasu trwania terapii, a także indywidualnej wrażliwości pacjenta, wieku czy współistniejących chorób12. Niektóre działania niepożądane występują rzadko i są łagodne, jednak inne mogą być poważne i wymagać przerwania leczenia lub pilnej interwencji medycznej1.
Warto pamiętać, że nie każdy pacjent doświadczy działań niepożądanych, a decyzja o stosowaniu deksametazonu powinna zawsze opierać się na analizie korzyści i ryzyka2. Profil działań niepożądanych może się różnić w zależności od postaci leku i sposobu jego stosowania3.
Najczęstsze działania niepożądane deksametazonu
Postać doustna i do wstrzykiwań
- Zaburzenia hormonalne: objawy zespołu Cushinga (np. twarz księżycowata, otyłość brzuszna), zaburzenia miesiączkowania, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia wzrostu u dzieci456.
- Problemy psychiczne i neurologiczne: zmiany nastroju (drażliwość, depresja, euforia), bezsenność, lęk, zaburzenia pamięci, drgawki, bóle głowy478.
- Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: niestrawność, wrzody żołądka lub jelit, nudności, wymioty, wzdęcia, zapalenie trzustki91011.
- Zaburzenia metaboliczne: zwiększenie masy ciała, zatrzymanie sodu i wody, utrata potasu, cukrzyca, wzrost poziomu cholesterolu i triglicerydów45.
- Zaburzenia skóry: trądzik, rozstępy, ścieńczenie skóry, opóźnione gojenie ran, wybroczyny, rumień, nadmierne owłosienie910.
- Problemy mięśniowo-szkieletowe: osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, martwica kości, zerwanie ścięgien1210.
Działania niepożądane po podaniu miejscowym do oka
- Uczucie dyskomfortu w oku – najczęstszy objaw po zakropleniu3.
- Podrażnienie, świąd, przekrwienie, łzawienie, uczucie obecności ciała obcego3.
- Wzrost ciśnienia śródgałkowego (może prowadzić do jaskry), zaćma podtorebkowa tylna (szczególnie przy długotrwałym stosowaniu)313.
- Opóźnienie gojenia się ran, zwiększone ryzyko infekcji, szczególnie grzybiczych i wirusowych314.
- Rzadziej: owrzodzenie lub perforacja rogówki, światłowstręt, zaburzenia widzenia313.
Działania niepożądane po stosowaniu na skórę
- Pieczenie, świąd, podrażnienie i wysuszenie skóry w miejscu aplikacji15.
- Zmiany zanikowe skóry, rozstępy, wysypka, trądzik, odbarwienie skóry15.
- Wtórne zakażenia skórne15.
- Przy długotrwałym stosowaniu lub na dużych powierzchniach: ogólnoustrojowe działania niepożądane typowe dla kortykosteroidów, zwłaszcza u dzieci (np. zaburzenia wzrostu i rozwoju)15.
Działania niepożądane według częstości występowania
Bardzo często (≥1/10)
Często (≥1/100 do <1/10)
- Uczucie dyskomfortu w oku (krople do oczu)3.
- Bóle głowy (implant do oka)13.
- Nadciśnienie oczne, zaburzenia widzenia, ból oka, przekrwienie spojówek, zapalenie powiek (implant do oka)13.
Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)
- Zaburzenia smaku (krople do oczu)3.
- Zapalenie rogówki, zapalenie spojówek, światłowstręt, świąd oka, zwiększone łzawienie, niewyraźne widzenie (krople do oczu)316.
- Ból oka, świąd oka, podrażnienie oka (krople do oczu)16.
Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)
- Migrena (implant do oka)13.
- Łagodne zaburzenia widzenia (maść do oczu, krople do oczu)1718.
- Zapalenie rogówki, alergia oka, niewyraźne widzenie, zespół suchego oka, przekrwienie oka (krople do oczu)16.
Częstość nieznana
- Reakcje nadwrażliwości (w tym reakcje anafilaktyczne, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy)1319.
- Zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm4320.
- Zmiany nastroju, zaburzenia psychiczne (depresja, lęk, omamy, mania, zaburzenia snu, myśli samobójcze)4.
- Drgawki, uzależnienie psychologiczne, bóle głowy, zawroty głowy919.
- Zaćma podtorebkowa, jaskra, wzrost ciśnienia śródgałkowego, perforacja gałki ocznej, opadanie powiek, nieostre widzenie31319.
- Wtórne zakażenia (bakteryjne, grzybicze, wirusowe), zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu212214.
- Martwica kości, osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, opóźnione gojenie ran1210.
- Inne: leukocytoza, czkawka, złe samopoczucie, zmiany pigmentacji skóry, trądzik, rumień, rozstępy, zwiększona potliwość910.
Możliwość zgłaszania działań niepożądanych
Każde podejrzewane działanie niepożądane po zastosowaniu deksametazonu można zgłaszać do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Zgłoszenia pomagają w monitorowaniu bezpieczeństwa stosowania leku i mogą przyczynić się do zwiększenia ochrony pacjentów232425.
Tabela: działania niepożądane deksametazonu według układów narządowych i częstości
| Układ narządowy | Bardzo często | Często | Niezbyt często | Rzadko | Bardzo rzadko | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Oko | Zwiększone ciśnienie śródgałkowe, zaćma (implant do oka) | Uczucie dyskomfortu, ból oka, zaćma podtorebkowa, przekrwienie, zaburzenia widzenia | Zapalenie rogówki, światłowstręt, świąd, niewyraźne widzenie, świąd oka | Łagodne zaburzenia widzenia, migrena | Rozszerzenie źrenicy, zwapnienie rogówki | Jaskra, perforacja rogówki, wtórne zakażenia, opadanie powiek |
| Skóra i tkanka podskórna | Pieczenie, świąd, podrażnienie, rozstępy, trądzik, rumień, ścieńczenie skóry, opóźnione gojenie, odbarwienia, wybroczyny, nadmierne owłosienie | |||||
| Układ immunologiczny | Reakcje nadwrażliwości (w tym anafilaksja, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy), maskowanie infekcji, wtórne zakażenia | |||||
| Układ nerwowy/psychiczny | Bóle głowy | Migrena | Drgawki, zmiany nastroju, depresja, lęk, bezsenność, omamy, uzależnienie psychologiczne, rzekomy guz mózgu | |||
| Układ hormonalny i metaboliczny | Zespół Cushinga, zahamowanie czynności nadnerczy, zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm, zwiększenie masy ciała, cukrzyca, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej | |||||
| Układ mięśniowo-szkieletowy | Osłabienie mięśni, osteoporoza, złamania kości, martwica kości, zerwanie ścięgien, zahamowanie wzrostu u dzieci | |||||
| Układ żołądkowo-jelitowy | Niestrawność, wrzody, nudności, wymioty, zapalenie trzustki, zapalenie przełyku, wzdęcia | |||||
| Serce i naczynia | Nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca, zakrzepica, zatory, niewydolność serca |
Deksametazon – skutki uboczne zależne od postaci leku i drogi podania
Deksametazon, stosowany miejscowo do oka (np. w kroplach, maściach, implantach), wywołuje głównie działania niepożądane dotyczące narządu wzroku, takie jak wzrost ciśnienia w oku, zaćma, opóźnienie gojenia ran i zwiększone ryzyko infekcji313. W postaci doustnej i do wstrzykiwań, skutki uboczne są bardziej ogólnoustrojowe i dotyczą wielu narządów, w tym układu hormonalnego, nerwowego, mięśniowo-szkieletowego czy skóry12. Przy długotrwałym stosowaniu, zwłaszcza w dużych dawkach, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest znacznie większe12.
W przypadku leków złożonych, takich jak preparaty zawierające deksametazon i antybiotyk (np. gentamycyna, tobramycyna), mogą pojawić się dodatkowe skutki uboczne związane z obecnością drugiej substancji czynnej1826.
Deksametazon – bezpieczeństwo stosowania i zalecenia
Zawsze należy pamiętać, że deksametazon, jak każdy lek, może powodować działania niepożądane, choć nie u każdego pacjenta muszą one wystąpić1. Decyzję o rozpoczęciu leczenia podejmuje się po uwzględnieniu korzyści i możliwych zagrożeń. W razie wystąpienia niepokojących objawów, szczególnie takich jak nagłe pogorszenie widzenia, silny ból oka, trudności z oddychaniem, wysypka, obrzęk czy objawy depresji, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem32.
Deksametazon – profil bezpieczeństwa w praktyce
Deksametazon jest skutecznym lekiem o szerokim spektrum działania, ale wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu różnych działań niepożądanych. Ryzyko to jest większe przy długotrwałym stosowaniu, wyższych dawkach oraz w przypadku stosowania u dzieci, osób starszych lub pacjentów z innymi chorobami przewlekłymi12. Różnice w profilu działań niepożądanych zależą od postaci leku oraz drogi podania – dlatego zawsze należy przestrzegać zaleceń lekarza i zgłaszać wszelkie niepokojące objawy.


















