Chlorheksydyna – mechanizm działania

Czym jest mechanizm działania chlorheksydyny?

Mechanizm działania substancji czynnej, takiej jak chlorheksydyna, oznacza sposób, w jaki wpływa ona na organizm i drobnoustroje, aby zapewnić swoje działanie lecznicze lub ochronne¹. Poznanie tego mechanizmu pozwala zrozumieć, dlaczego chlorheksydyna jest skuteczna w zapobieganiu i leczeniu zakażeń skóry, jamy ustnej czy błon śluzowych. W kontekście leków ważne są dwa pojęcia: farmakodynamika oraz farmakokinetyka. Farmakodynamika wyjaśnia, jak lek działa na drobnoustroje (np. bakterie czy grzyby), a farmakokinetyka – jak lek jest wchłaniany, rozprowadzany, przetwarzany i wydalany przez organizm. W przypadku chlorheksydyny, jej skuteczność i bezpieczeństwo zależą od drogi podania oraz stężenia użytej substancji²³.

Jak chlorheksydyna działa na drobnoustroje?

Chlorheksydyna należy do grupy związków nazywanych biguanidami i jest ceniona za szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego, przeciwgrzybiczego i przeciwwirusowego¹²³. Jej mechanizm działania polega przede wszystkim na:

• Łączeniu się z błoną komórkową bakterii dzięki dodatniemu ładunkowi cząsteczki chlorheksydyny, co prowadzi do zaburzenia jej struktury⁶⁷.
• Uszkadzaniu błony komórkowej, co powoduje wypływ ważnych dla życia komórki składników, takich jak potas czy fosfor, a w efekcie – śmierć drobnoustroju⁶¹.
• Hamowaniu działania enzymów bakteryjnych, takich jak dehydrogenaza i ATP-aza, co zakłóca metabolizm bakterii¹.
• Wywoływaniu efektu bakteriobójczego (zabijającego bakterie) w wyższych stężeniach i bakteriostatycznego (hamującego rozwój bakterii) w niższych stężeniach⁶⁸.
• Działaniu także na niektóre grzyby (np. Candida albicans), wirusy otoczkowe (np. wirus opryszczki, HIV) oraz pierwotniaki⁸⁹.

Chlorheksydyna jest szczególnie skuteczna przeciwko bakteriom Gram-dodatnim, ale działa również na wiele bakterii Gram-ujemnych, choć wymaga wtedy wyższych stężeń. Jej aktywność przeciwko niektórym szczepom bakteryjnym, grzybom czy wirusom może się różnić w zależności od postaci leku i obecności innych substancji czynnych, np. alkoholu czy nadtlenku wodoru, które mogą wzmacniać jej działanie⁹⁵.

Losy chlorheksydyny w organizmie – jak się wchłania, działa i jest wydalana?

Farmakokinetyka chlorheksydyny, czyli to, co dzieje się z lekiem po jego zastosowaniu, jest zależna od drogi podania:

• Stosowana na skórę lub błony śluzowe (np. w płynach do płukania jamy ustnej, sprayach, tabletkach do ssania), chlorheksydyna praktycznie nie wchłania się do organizmu. Większość substancji pozostaje na powierzchni i działa miejscowo¹⁰¹¹¹².
• Po podaniu do jamy ustnej, chlorheksydyna wiąże się z błoną śluzową i zębami, a następnie powoli uwalnia się do śliny, co zapewnia długotrwały efekt przeciwbakteryjny – nawet do 8-12 godzin¹⁰¹³.
• Część chlorheksydyny może zostać połknięta i trafić do przewodu pokarmowego, jednak wchłania się z niego bardzo słabo i jest wydalana głównie z kałem w postaci niezmienionej. Tylko niewielka ilość jest wydalana z moczem¹⁴¹²¹⁵.
• Po zastosowaniu na skórę, chlorheksydyna gromadzi się w jej zewnętrznej warstwie, co wydłuża czas działania antyseptycznego. Jednak częste mycie skóry może usunąć lek z jej powierzchni¹¹.
• U niemowląt, zwłaszcza wcześniaków, możliwe jest niewielkie wchłanianie chlorheksydyny przez skórę, jednak nie zaobserwowano objawów niepożądanych przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami¹⁶.

Chlorheksydyna nie kumuluje się w organizmie i nie jest metabolizowana w dużym stopniu przez wątrobę. Dzięki temu ryzyko działań niepożądanych po zastosowaniu miejscowym jest bardzo niskie¹².

Wyniki badań przedklinicznych

Badania przedkliniczne przeprowadzane na zwierzętach oraz w warunkach laboratoryjnych wykazały, że chlorheksydyna cechuje się niską toksycznością po zastosowaniu miejscowym i nie powoduje poważnych działań niepożądanych przy zalecanych dawkach¹⁷¹⁸. Badania nie wykazały działania rakotwórczego, genotoksycznego ani toksycznego wpływu na rozród. Nawet przy wielokrotnie wyższych dawkach niż stosowane u ludzi nie obserwowano niekorzystnego wpływu na płodność czy rozwój potomstwa¹⁸¹⁹. Chlorheksydyna jest dobrze tolerowana zarówno przez skórę, jak i błony śluzowe, choć może wywoływać miejscowe uczucie pieczenia lub podrażnienia, zwłaszcza w obecności alkoholu w preparacie²⁰.

Podsumowanie – chlorheksydyna jako skuteczny i bezpieczny środek antyseptyczny

Chlorheksydyna to substancja o udowodnionym szerokim działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybiczym i przeciwwirusowym, szczególnie ceniona w dezynfekcji skóry, błon śluzowych oraz jamy ustnej. Jej mechanizm działania opiera się na uszkadzaniu błon komórkowych drobnoustrojów, co prowadzi do ich zniszczenia. Dzięki zdolności wiązania się z powierzchnią skóry i błon śluzowych, chlorheksydyna działa długo i skutecznie, a jej bezpieczeństwo potwierdzają liczne badania przedkliniczne. Warto jednak pamiętać, że jej skuteczność może być osłabiona w obecności krwi, ropy lub mydła, a niektóre drobnoustroje wykazują niższą wrażliwość na jej działanie. Stosowanie chlorheksydyny zgodnie z zaleceniami pozwala ograniczyć ryzyko zakażeń i zapewnia ochronę w wielu sytuacjach medycznych i codziennych⁴⁵⁶⁷¹.

Tabela: Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne chlorheksydyny