Busulfan – wprowadzenie do działań niepożądanych

Busulfan, znany także jako Busulfanum, jest lekiem stosowanym głównie w leczeniu nowotworów krwi oraz jako element przygotowania do przeszczepu komórek macierzystych szpiku kostnego. Jak każdy lek, może wywoływać działania niepożądane, choć ich rodzaj i nasilenie mogą się różnić w zależności od sposobu podania (tabletki doustne lub roztwory do infuzji), dawki, długości stosowania, a także wieku i stanu zdrowia pacjenta12345. Część działań niepożądanych jest przewidywalna i wynika z mechanizmu działania leku, zwłaszcza jeśli stosowany jest w dużych dawkach lub w połączeniu z innymi lekami przeciwnowotworowymi. Działania niepożądane nie muszą wystąpić u każdego pacjenta, ale zaleca się, by każdy był świadomy możliwych zagrożeń i regularnie je monitorował podczas leczenia1.

Profil działań niepożądanych busulfanu różni się w zależności od tego, czy lek jest podawany doustnie (tabletki), czy dożylnie (roztwory do infuzji), a także od stosowanej dawki i tego, czy jest podawany samodzielnie, czy w połączeniu z innymi lekami, takimi jak cyklofosfamid, melfalan lub fludarabina34. Dodatkowo, niektóre działania niepożądane mogą występować częściej u dzieci i młodzieży niż u dorosłych2.

Podczas leczenia zawsze należy rozważyć korzyści wynikające ze stosowania busulfanu w odniesieniu do możliwych działań niepożądanych. Niektóre z nich mogą być łagodne i przejściowe, inne wymagają natychmiastowej reakcji. Warto również pamiętać, że indywidualna reakcja na lek może być różna, dlatego wszelkie niepokojące objawy należy zgłaszać lekarzowi prowadzącemu1.

Najczęstsze działania niepożądane busulfanu

Działania niepożądane busulfanu podzielone są według częstości ich występowania. W zależności od postaci leku, drogi podania oraz schematu leczenia, mogą się one różnić zarówno u dorosłych, jak i u dzieci4.

Bardzo często (≥1/10)

  • Obniżenie liczby krwinek białych, płytek i czerwonych – praktycznie u wszystkich pacjentów leczonych busulfanem dochodzi do zahamowania czynności szpiku kostnego, co objawia się leukopenią, trombocytopenią i niedokrwistością. Objawy te są przewidywalne i wymagają ścisłego monitorowania12345.
  • Gorączka i dreszcze – często towarzyszą obniżeniu odporności i mogą być związane z infekcjami67.
  • Nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha oraz zapalenie jamy ustnej – zwłaszcza po dużych dawkach lub podczas stosowania busulfanu w schematach przygotowujących do przeszczepu8910.
  • Osłabienie, zmęczenie, uczucie rozbicia11.
  • Wysypka, świąd skóry, łysienie – zwykle ustępują po zakończeniu leczenia812.
  • Problemy z wątrobą: powiększenie wątroby, żółtaczka, wzrost poziomu bilirubiny, choroba żylno-okluzyjna wątroby (VOD/HVOD) – poważne powikłanie, zwłaszcza u dzieci1367.
  • Brak apetytu, zaburzenia gospodarki elektrolitowej, np. hipokaliemia, hipokalcemia, hipomagnezemia14.
  • Bóle głowy, zawroty głowy14.

Często (≥1/100, <1/10)

Ważne: Działania niepożądane busulfanu mogą się różnić w zależności od formy podania, dawki, schematu leczenia oraz indywidualnych cech pacjenta. U dzieci i młodzieży niektóre działania niepożądane (np. choroba żylno-okluzyjna wątroby) mogą występować częściej lub mieć inny przebieg niż u dorosłych. W przypadku wystąpienia nietypowych objawów, takich jak duszność, znaczna gorączka czy nagłe zmiany skórne, należy jak najszybciej poinformować lekarza prowadzącego61617.

Niezbyt często (≥1/1000, <1/100)

Rzadko (≥1/10 000, <1/1000) i bardzo rzadko (<1/10 000)

  • Niedokrwistość aplastyczna (nieodwracalna lub odwracalna, zwykle po długotrwałym stosowaniu)8.
  • Miastenia, zespół Sjögrena8.
  • Zmiany w soczewkach oka, zaćma, ścieńczenie rogówki8.
  • Popromienne uszkodzenia skóry u pacjentów poddanych radioterapii wkrótce po leczeniu busulfanem8.
  • Ginekomastia, dysplazja, porfiria nieostra8.

Częstość nieznana

Możliwość zgłaszania działań niepożądanych

Każde działanie niepożądane, nawet jeśli wydaje się nieistotne lub nie jest opisane w ulotce, powinno być zgłoszone do odpowiednich instytucji. W Polsce można to zrobić za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub producenta leku. Zgłaszanie takich przypadków pozwala na ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania busulfanu i innych leków1819.

Tabela – działania niepożądane busulfanu według układów narządowych i częstości

Układ narządowy Bardzo często Często Niezbyt często Rzadko Bardzo rzadko Częstość nieznana
Układ krwiotwórczy Neutropenia, trombocytopenia, niedokrwistość, pancytopenia Białaczka wtórna Niedokrwistość aplastyczna
Układ odpornościowy Reakcje alergiczne Choroba przeszczep przeciw gospodarzowi (GVHD)
Układ nerwowy Bóle głowy, zawroty głowy Drgawki, encefalopatia, krwotok mózgowy Miastenia
Oczy Zaćma, ścieńczenie rogówki Zaburzenia soczewek
Serce Tachykardia Zaburzenia rytmu, migotanie przedsionków, wysięk osierdziowy Skurcze dodatkowe, bradykardia
Naczynia Nadciśnienie, niedociśnienie, zakrzepica Zakrzepica tętnicy udowej, zespół nieszczelności naczyń włosowatych
Układ oddechowy Duszność, kaszel, czkawka Hiperwentylacja, niewydolność oddechowa, krwotoki pęcherzykowe Hipoksja, śródmiąższowe choroby płuc Śródmiąższowe choroby płuc
Układ pokarmowy Nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, zapalenie jamy ustnej Krwawe wymioty, niedrożność, zapalenie przełyku Krwotok z przewodu pokarmowego Hipoplazja zębów
Wątroba i drogi żółciowe Hepatomegalia, żółtaczka Choroba żylno-okluzyjna (VOD/HVOD)
Skóra i tkanka podskórna Wysypka, świąd, łysienie Łuszczenie skóry, rumień, zaburzenia pigmentacji Pokrzywka, rumień wielopostaciowy, porfiria nieostra
Mięśnie i stawy Bóle mięśni, ból pleców, bóle stawów Zespół Sjögrena
Nerki i drogi moczowe Dyzuria, oliguria Krwiomocz, umiarkowana niewydolność nerek Krwotoczne zapalenie pęcherza moczowego
Układ rozrodczy Przedwczesna menopauza, niewydolność jajników Hipogonadyzm
Ogólne Osłabienie, dreszcze, gorączka, ból, obrzęk Dysplazja

114101220

Warto wiedzieć:

  • Niektóre działania niepożądane, takie jak zaburzenia krwi, są zamierzonym efektem leczenia i wymagają kontroli parametrów laboratoryjnych.
  • Objawy ze strony wątroby (żółtaczka, powiększenie wątroby, VOD) mogą być szczególnie groźne i wymagają szybkiej interwencji.
  • U dzieci i młodzieży niektóre działania, np. choroba żylno-okluzyjna wątroby, występują częściej niż u dorosłych, ale zazwyczaj mają łagodniejszy przebieg.
  • W przypadku stosowania busulfanu w połączeniu z innymi lekami cytotoksycznymi lub po radioterapii, ryzyko niektórych działań niepożądanych może być większe.

Busulfan – działania niepożądane wymagają czujności

Busulfan jest lekiem skutecznym, ale jego stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnych działań niepożądanych, które mogą być zarówno łagodne, jak i poważne. Wiele z nich jest przewidywalnych i wynika z mechanizmu działania leku, jednak niektóre mogą pojawić się niespodziewanie. Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy takie jak długotrwała gorączka, zaburzenia oddychania, żółtaczka czy objawy neurologiczne. Regularne monitorowanie stanu zdrowia i szybkie zgłaszanie niepokojących objawów to klucz do bezpiecznego leczenia busulfanem1234.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są najczęstsze działania niepożądane busulfanu?

Do najczęstszych działań niepożądanych busulfanu należą obniżenie liczby krwinek, nudności, wymioty, biegunka, gorączka, osłabienie oraz wysypka i łysienie.12

Czy działania niepożądane busulfanu różnią się w zależności od drogi podania?

Tak, profil działań niepożądanych busulfanu może się różnić w zależności od tego, czy lek jest podawany doustnie czy dożylnie, a także od stosowanej dawki i schematu leczenia.12

Czy busulfan może powodować poważne uszkodzenie wątroby?

Tak, busulfan może wywołać chorobę żylno-okluzyjną wątroby (VOD/HVOD), która jest poważnym powikłaniem, zwłaszcza u dzieci i młodzieży.147

Jak zgłaszać działania niepożądane busulfanu?

Działania niepożądane busulfanu należy zgłaszać do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych lub producenta leku, co umożliwia monitorowanie bezpieczeństwa terapii.1920