Buprenorfina, fentanyl i metadon to silne opioidy stosowane w bólu i terapii uzależnień. Różnią się wskazaniami, bezpieczeństwem, drogą podania i zastosowaniem u różnych grup pacjentów.

Buprenorfina, fentanyl i metadon – podobieństwa i różnice

Buprenorfina, fentanyl oraz metadon to silne leki opioidowe, które są stosowane w leczeniu bólu oraz terapii uzależnień od opioidów. Wszystkie trzy substancje należą do tej samej grupy leków – opioidów, ale wykazują istotne różnice dotyczące wskazań, formy podania, mechanizmu działania oraz bezpieczeństwa stosowania123. Wspólną cechą tych leków jest silne działanie przeciwbólowe oraz możliwość wywołania uzależnienia, jednak każda z nich znajduje inne zastosowanie w praktyce klinicznej. Buprenorfina, fentanyl i metadon mogą być dostępne w różnych postaciach – tabletkach, plastrach, roztworach do wstrzykiwań czy syropach4567.

Wskazania – kiedy stosuje się buprenorfinę, fentanyl i metadon?

Buprenorfina wykorzystywana jest przede wszystkim w leczeniu bólu o umiarkowanym i silnym natężeniu, zarówno bólu przewlekłego (np. nowotworowego), jak i bólu pooperacyjnego. Występuje w postaci tabletek podjęzykowych, plastrów transdermalnych, roztworów do wstrzykiwań, a także preparatów do leczenia uzależnień (często w połączeniu z naloksonem)189. Fentanyl to lek o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym, stosowany najczęściej w leczeniu bólu przebijającego u pacjentów z przewlekłym bólem nowotworowym, a także w znieczuleniach ogólnych oraz podczas zabiegów chirurgicznych210. Metadon natomiast stosowany jest głównie w leczeniu substytucyjnym osób uzależnionych od opioidów, ale może być też wykorzystywany w leczeniu silnych bólów, zwłaszcza w chorobach nowotworowych i po operacjach311.

  • Buprenorfina: ból umiarkowany do silnego, leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów189
  • Fentanyl: ból przebijający w chorobach nowotworowych, znieczulenia, bóle pooperacyjne210
  • Metadon: leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów, silny ból (głównie nowotworowy)311

Warto podkreślić, że buprenorfina i fentanyl są dostępne w plastrach transdermalnych do stosowania w bólu przewlekłym, natomiast metadon występuje głównie w postaci syropów lub roztworów doustnych do terapii substytucyjnej. Fentanyl jest także stosowany w formie aerozolu do nosa i tabletek podpoliczkowych – głównie w bólu przebijającym, natomiast buprenorfina i metadon mają szczególne znaczenie w leczeniu uzależnień od opioidów4127.

Ważne: Wskazania do stosowania buprenorfiny, fentanylu i metadonu są różne w zależności od postaci leku i drogi podania. Plastry z buprenorfiną i fentanylem stosuje się w leczeniu bólu przewlekłego, natomiast tabletki podjęzykowe i syropy z metadonem mają kluczowe znaczenie w terapii substytucyjnej uzależnień. Zawsze należy przestrzegać zaleceń dotyczących dawkowania i grupy wiekowej.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy leki działają na receptory opioidowe w mózgu, ale ich działanie różni się szczegółami. Buprenorfina jest częściowym agonistą receptora μ (mi) i antagonistą receptora κ (kappa), co oznacza, że jej działanie jest nieco łagodniejsze niż fentanylu i metadonu, a ryzyko depresji oddechowej jest niższe131415. Fentanyl to pełny agonista receptora μ, o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym i szybkim początku działania – jest znacznie silniejszy niż morfina1617. Metadon również jest pełnym agonistą receptora μ, ale dodatkowo blokuje receptory NMDA, co może mieć znaczenie w leczeniu bólu neuropatycznego i zmniejszaniu objawów abstynencyjnych u osób uzależnionych3.

  • Buprenorfina: częściowy agonista receptorów opioidowych, dłuższy czas działania, mniejsze ryzyko depresji oddechowej13
  • Fentanyl: pełny agonista, bardzo silne i szybkie działanie przeciwbólowe, duże ryzyko depresji oddechowej16
  • Metadon: pełny agonista, działa także na receptory NMDA, długi czas działania, stosowany w terapii substytucyjnej3

Jeśli chodzi o farmakokinetykę, buprenorfina podana przezskórnie lub podjęzykowo wchłania się wolniej niż fentanyl podany dożylnie czy donosowo, ale jej działanie utrzymuje się dłużej18. Fentanyl, zwłaszcza w formie iniekcji czy aerozolu do nosa, działa bardzo szybko i jest wykorzystywany tam, gdzie potrzebne jest natychmiastowe uśmierzenie bólu. Metadon ma długi okres półtrwania, co pozwala na stosowanie go raz dziennie w terapii uzależnień7.

Przeciwwskazania i środki ostrożności

Przeciwwskazania do stosowania buprenorfiny, fentanylu i metadonu są podobne, ale istnieją ważne różnice. Wszystkie trzy leki są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną oraz u osób z ciężką depresją oddechową192021. Buprenorfina nie powinna być stosowana u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami wątroby, niektórymi chorobami psychicznymi i u osób, które nie są uzależnione od opioidów (w przypadku leczenia substytucyjnego)22. Fentanyl jest przeciwwskazany u osób bez tolerancji na opioidy, w ostrym bólu i w sytuacjach, gdzie nie można kontrolować funkcji oddechowych23. Metadon nie jest zalecany w przypadku ciężkich zaburzeń serca, wątroby, nerek, niewyrównanej cukrzycy, porfirii oraz u dzieci2124.

  • Wszystkie: nadwrażliwość na lek, ciężka depresja oddechowa, ciężkie zaburzenia czynności wątroby
  • Buprenorfina: nie stosować w ciężkiej niewydolności wątroby, u osób nieuzależnionych (w terapii substytucyjnej)
  • Fentanyl: nie dla osób bez tolerancji na opioidy, w ostrym bólu
  • Metadon: przeciwwskazany w ciężkich chorobach serca, nerek, wątroby, u dzieci

Stosowanie wszystkich trzech leków wymaga zachowania szczególnej ostrożności u osób w podeszłym wieku, osłabionych, z chorobami płuc, zaburzeniami czynności nerek i wątroby oraz u osób z zaburzeniami psychicznymi lub uzależnionych od innych substancji. Dodatkowo, buprenorfina i fentanyl mogą powodować poważne interakcje z innymi lekami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy (np. benzodiazepiny, alkohol), co może prowadzić do nadmiernego uspokojenia, depresji oddechowej, śpiączki lub nawet zgonu25267.

Bezpieczeństwo dla szczególnych grup pacjentów:

  • Buprenorfina i fentanyl są przeciwwskazane u dzieci bez wcześniejszej terapii opioidami, a metadon nie jest zalecany u dzieci w ogóle21.
  • W ciąży i podczas karmienia piersią leki te powinny być stosowane wyłącznie w sytuacjach, gdy korzyści przewyższają ryzyko – mogą powodować depresję oddechową u noworodka i zespół odstawienia272821.
  • U osób z niewydolnością nerek lub wątroby konieczna jest szczególna ostrożność, a dawki powinny być indywidualnie dostosowywane2930317.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z chorobami przewlekłymi

Stosowanie buprenorfiny i fentanylu u dzieci jest możliwe tylko w ściśle określonych przypadkach, głównie w bólu przewlekłym u dzieci już otrzymujących opioidy3230. Metadon nie jest zalecany u dzieci, gdyż nie ma wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa i dawkowania21. U kobiet w ciąży i karmiących piersią wszystkie trzy substancje mogą być stosowane tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają ryzyko – mogą przenikać przez łożysko i do mleka, prowadząc do działań niepożądanych u noworodka27332821. W przypadku kierowców i osób obsługujących maszyny zalecane jest zachowanie szczególnej ostrożności lub całkowite unikanie prowadzenia pojazdów, gdyż leki te mogą wywoływać senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji34353621.

Pacjenci z chorobami nerek lub wątroby powinni być monitorowani szczególnie uważnie, a dawki leków mogą wymagać zmniejszenia. U osób z chorobami układu oddechowego (np. astmą, POChP) istnieje zwiększone ryzyko depresji oddechowej2931. Stosowanie buprenorfiny i fentanylu w postaci plastrów transdermalnych lub roztworów do wstrzykiwań wymaga dokładnej oceny stanu pacjenta i często jest zarezerwowane dla osób, które mają już doświadczenie z opioidami3230.

Porównanie w praktyce – tabela kluczowych różnic

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Buprenorfina Ból umiarkowany do silnego, leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów Od 6 lub 12 roku życia, w wybranych postaciach3730 Nie zaleca się, ryzyko dla płodu2733 Ostrożność, możliwe zaburzenia koncentracji3435
Fentanyl Ból przebijający, przewlekły ból nowotworowy, znieczulenie Od 2 roku życia (w bólu przewlekłym, u dzieci leczonych opioidami)32 Nie zaleca się, może wywołać depresję oddechową u noworodka28 Nie prowadzić pojazdów w trakcie stosowania36
Metadon Leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów, silny ból (głównie nowotworowy) Nie zaleca się, brak wystarczających badań21 Nie zaleca się, może powodować depresję oddechową u noworodka21 Ostrożność, możliwe zaburzenia koncentracji21

Buprenorfina, fentanyl i metadon – kiedy wybrać który lek?

Podsumowując, buprenorfina, fentanyl i metadon to leki o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym i terapeutycznym, ale ich zastosowanie zależy od wielu czynników – rodzaju bólu, stanu pacjenta, wieku, obecności chorób współistniejących oraz wcześniejszego leczenia opioidami. Buprenorfina jest często wybierana w leczeniu bólu przewlekłego oraz w terapii uzależnień, ze względu na nieco niższy potencjał wywoływania depresji oddechowej i łagodniejszy przebieg objawów odstawienia13. Fentanyl to lek z wyboru w sytuacjach wymagających bardzo silnego i szybkiego działania przeciwbólowego, ale ze względu na ryzyko depresji oddechowej stosuje się go głównie u osób z już rozwiniętą tolerancją na opioidy16. Metadon natomiast pełni kluczową rolę w leczeniu substytucyjnym uzależnienia od opioidów i jest także stosowany w bólach nowotworowych, gdy inne opioidy nie przynoszą ulgi3.

Dobór odpowiedniego leku powinien być zawsze indywidualny i oparty na dokładnej ocenie stanu pacjenta oraz potencjalnych korzyści i ryzyka. Każda z tych substancji może być stosowana tylko pod ścisłym nadzorem lekarza, a pacjent powinien być świadomy możliwych działań niepożądanych oraz konieczności zgłaszania wszelkich niepokojących objawów.

Pytania i odpowiedzi

Czy buprenorfinę, fentanyl i metadon można stosować u dzieci?

Buprenorfina i fentanyl mogą być stosowane u dzieci wyłącznie w określonych przypadkach i postaciach leku. Metadon nie jest zalecany u dzieci ze względu na brak wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa.

Czy buprenorfina, fentanyl lub metadon są bezpieczne w ciąży?

Stosowanie tych leków w ciąży nie jest zalecane, chyba że korzyści przeważają nad ryzykiem. Mogą wywołać depresję oddechową u noworodka i zespół odstawienia.

Który lek lepiej wybrać do leczenia bólu przebijającego?

Fentanyl jest najczęściej wybierany w bólu przebijającym, szczególnie u pacjentów z nowotworami, którzy już otrzymują opioidy. Buprenorfina i metadon mają inne główne wskazania.

Czy można prowadzić samochód podczas leczenia buprenorfiną, fentanylem lub metadonem?

Nie zaleca się prowadzenia pojazdów podczas stosowania tych leków, ponieważ mogą powodować senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji.