Co to jest atropina i kiedy się ją stosuje?

Atropina to substancja czynna należąca do leków cholinolitycznych, które hamują działanie układu nerwowego na różne mięśnie i gruczoły. W okulistyce stosuje się ją przede wszystkim do rozszerzania źrenicy oka podczas badań diagnostycznych i leczenia zapalenia tęczówki oraz ciała rzęskowego, by zapobiegać powstawaniu zrostów wewnątrz oka12.

Substancja ta działa rozkurczająco na mięśnie oka, co prowadzi do rozszerzenia źrenicy i zablokowania zdolności oka do szybkiego dostosowywania ostrości (akomodacji). Atropina może być stosowana w postaci kropli do oczu, które zawierają także substancję pomocniczą – benzalkoniowy chlorek, mający działanie konserwujące3.

Ważne jest, aby pamiętać, że atropina nie zawsze może być stosowana. Istnieją przeciwwskazania, które dzielą się na bezwzględne – kiedy lek nie może być w żadnym przypadku podany – oraz względne, gdzie stosowanie jest możliwe tylko w wyjątkowych, ściśle kontrolowanych sytuacjach. Ponadto, w pewnych przypadkach należy zachować szczególną ostrożność, aby uniknąć niekorzystnych skutków45.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie stosować atropiny?

  • Nadwrażliwość na atropinę lub inne cholinolityki – może prowadzić do reakcji alergicznych, które mogą być groźne dla zdrowia.
  • Jaskra pierwotna z tendencją do zamykania kąta – stosowanie atropiny może spowodować wzrost ciśnienia w oku i nasilenie choroby, co grozi pogorszeniem wzroku.
  • Jaskra z wąskim kątem – ryzyko gwałtownego ataku jaskry jest szczególnie wysokie ze względu na działanie rozszerzające źrenicę, co może prowadzić do zamknięcia kąta przesączania w oku i poważnych powikłań.

W tych przypadkach podanie atropiny jest całkowicie zabronione, ponieważ może wywołać poważne i niebezpieczne dla zdrowia skutki4.

Ważne: Nigdy nie stosuj atropiny, jeśli masz jaskrę z wąskim lub zamykającym się kątem, ani jeśli wiesz, że jesteś uczulony na leki cholinolityczne. Podanie leku w takich sytuacjach może prowadzić do gwałtownego wzrostu ciśnienia w oku i poważnych powikłań zdrowotnych.

Przeciwwskazania względne – stosowanie tylko w wyjątkowych przypadkach

W niektórych sytuacjach lekarz może zdecydować się na zastosowanie atropiny tylko po starannej ocenie korzyści i ryzyka. Do takich względnych przeciwwskazań zaliczają się między innymi:

  • Stany, w których występuje szybkie bicie serca (tachykardia) – atropina może nasilić ten objaw, dlatego wymaga to ostrożności.
  • Pacjenci z tendencją do wysokiej gorączki lub przebywający w bardzo ciepłym otoczeniu – atropina może wywołać lub nasilić gorączkę.
  • Kobiety w ciąży, osoby starsze oraz dzieci – ze względu na możliwe nasilone działania niepożądane, które mogą wymagać szczególnej kontroli.

W takich przypadkach stosowanie atropiny jest możliwe, ale tylko pod ścisłym nadzorem lekarza5.

Zachowanie szczególnej ostrożności podczas stosowania atropiny

Chociaż niektóre sytuacje nie wykluczają stosowania atropiny, wymagają one zwiększonej uwagi, ponieważ lek może wpływać na organizm w sposób nasilony lub nieprzewidywalny:

  • Osoby powyżej 60. roku życia – rozszerzenie źrenicy może zwiększyć ryzyko napadu jaskry, dlatego stosowanie atropiny u tej grupy wymaga ostrożności.
  • Dzieci poniżej 6 lat – ze względu na silniejszą reakcję oczu na lek, zaleca się stosowanie niższych stężeń atropiny.
  • Pacjenci noszący miękkie soczewki kontaktowe – zawarty w kroplach benzalkoniowy chlorek może zmieniać zabarwienie soczewek i podrażniać oczy, dlatego soczewki należy zdjąć przed aplikacją i założyć ponownie po co najmniej 15 minutach.
  • Osoby z zespołem suchego oka lub uszkodzeniami rogówki – benzalkoniowy chlorek może prowadzić do podrażnień i pogorszenia stanu tych pacjentów.

W takich sytuacjach konieczne jest uważne monitorowanie pacjenta oraz, jeśli to możliwe, dostosowanie dawki leku5.

Ważne: Po zastosowaniu atropiny należy chronić oczy przed silnym światłem, ponieważ lek powoduje rozszerzenie źrenicy, co może zwiększać wrażliwość oczu i powodować dyskomfort.
Przeciwwskazanie Typ
Nadwrażliwość na atropinę lub inne cholinolityki Przeciwwskazane
Jaskra pierwotna z tendencją do zamykania kąta Przeciwwskazane
Jaskra z wąskim kątem Przeciwwskazane
Tachykardia (przyspieszone bicie serca) Należy zachować ostrożność
Wysoka gorączka lub gorące otoczenie Należy zachować ostrożność
Kobiety w ciąży, dzieci, osoby starsze Należy zachować ostrożność
Noszenie miękkich soczewek kontaktowych Należy zachować ostrożność
Zespół suchego oka, uszkodzenia rogówki Należy zachować ostrożność

45

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie można stosować atropiny?

Atropina jest przeciwwskazana u osób z jaskrą pierwotną z tendencją do zamykania kąta oraz u osób uczulonych na atropinę lub inne cholinolityki.

Czy można stosować atropinę u dzieci?

U dzieci poniżej 6 lat atropina powinna być stosowana w niższym stężeniu i pod ścisłą kontrolą lekarza.

Jakie są przeciwwskazania względne do stosowania atropiny?

Są to m.in. tachykardia, wysoka gorączka, ciąża oraz wiek podeszły, kiedy lek wymaga szczególnej ostrożności.

Czy osoby noszące soczewki mogą używać atropiny?

Przed zakropleniem należy zdjąć miękkie soczewki kontaktowe i odczekać co najmniej 15 minut po aplikacji, ponieważ zawarty w kroplach benzalkoniowy chlorek może podrażniać oczy i zmieniać zabarwienie soczewek.