Alkohol izopropylowy – porównanie substancji czynnych

Alkohol izopropylowy, chlorek benzalkoniowy i chlorheksydyna to popularne środki antyseptyczne, różniące się zakresem działania, wskazaniami i bezpieczeństwem stosowania.

Przegląd porównywanych substancji czynnych

W tym porównaniu skupiamy się na trzech popularnych substancjach stosowanych jako środki antyseptyczne i dezynfekujące: alkohol izopropylowy (Alcohol isopropylicus), chlorek benzalkoniowy (Benzalkonii chloridum) oraz chlorheksydyna (Chlorhexidini digluconas, Chlorhexidini dihydrochloridum). Wszystkie te substancje należą do grupy środków odkażających, które służą do niszczenia drobnoustrojów na skórze, błonach śluzowych oraz w jamie ustnej¹²³. Stosowane są zarówno w warunkach szpitalnych, jak i domowych – do dezynfekcji rąk, skóry przed zabiegami, a także w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej i gardła.

• Alkohol izopropylowy wykazuje szybkie i szerokie działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze, szczególnie w połączeniu z etanolem lub innymi alkoholami¹.
• Chlorek benzalkoniowy należy do grupy czwartorzędowych związków amoniowych i działa odkażająco na bakterie, grzyby oraz niektóre wirusy, głównie na błonach śluzowych i skórze².
• Chlorheksydyna to środek o szerokim spektrum działania, skuteczny przeciwko bakteriom, grzybom i niektórym wirusom. Stosuje się ją miejscowo – na skórę, błony śluzowe, do płukania jamy ustnej oraz w postaci tabletek do ssania³.

Wskazania do stosowania – kiedy i gdzie używać?

Wskazania do stosowania tych substancji pokrywają się częściowo, jednak istnieją istotne różnice:

• Alkohol izopropylowy jest głównie wykorzystywany do dezynfekcji skóry przed zabiegami medycznymi, pobieraniem krwi, iniekcjami, cewnikowaniem oraz do higienicznej i chirurgicznej dezynfekcji rąk⁴⁵. Może być też składnikiem produktów do mycia i dezynfekcji całego ciała⁶.
• Chlorek benzalkoniowy znajduje zastosowanie przede wszystkim w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł oraz do przemywania niewielkich ran⁷⁸. Rzadziej wykorzystuje się go do dezynfekcji skóry rąk, zwykle w połączeniu z alkoholem izopropylowym⁹.
• Chlorheksydyna jest szeroko stosowana do odkażania skóry przed zabiegami, dezynfekcji rąk personelu medycznego, płukania jamy ustnej, a także do leczenia stanów zapalnych gardła, jamy ustnej i dziąseł. Występuje w różnych postaciach – płyny, aerozole, pastylki do ssania¹⁰¹¹.

Warto podkreślić, że alkohol izopropylowy i chlorheksydyna są szeroko wykorzystywane w szpitalach i gabinetach zabiegowych, natomiast chlorek benzalkoniowy częściej spotyka się w preparatach do domowego leczenia stanów zapalnych jamy ustnej.

Różnice dotyczą także grup wiekowych. Alkohol izopropylowy i chlorheksydyna mogą być stosowane u dzieci tylko w określonych przypadkach i pod ścisłą kontrolą, natomiast chlorek benzalkoniowy – w zależności od preparatu – nie zawsze jest zalecany dla najmłodszych dzieci¹²¹³¹⁴.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje działają antyseptycznie, ale ich mechanizm działania oraz właściwości w organizmie różnią się:

• Alkohol izopropylowy działa poprzez koagulację białek drobnoustrojów, prowadząc do ich śmierci. Jest skuteczny wobec szerokiego spektrum bakterii, wirusów i grzybów, lecz nie działa na przetrwalniki. Optymalne działanie uzyskuje się przy stężeniu 75–90% w roztworach wodnych¹¹⁵. Wchłanianie przez nieuszkodzoną skórę jest minimalne, a w przypadku uszkodzeń – ryzyko działań ogólnoustrojowych wzrasta¹⁶.
• Chlorek benzalkoniowy jako kationowy detergent niszczy błony komórkowe drobnoustrojów, przez co działa bakteriobójczo, grzybobójczo i w pewnym zakresie wirusobójczo. Wchłanianie przez skórę i błony śluzowe jest bardzo małe, co ogranicza działania ogólnoustrojowe²¹⁷.
• Chlorheksydyna łączy się z błoną komórkową bakterii, powodując jej uszkodzenie i śmierć komórki. Działa zarówno bakteriostatycznie, jak i bakteriobójczo – zwłaszcza na bakterie Gram-dodatnie, ale także na drożdżaki i niektóre wirusy³¹⁸. Po podaniu na skórę i błony śluzowe praktycznie nie wchłania się do organizmu, co czyni ją bezpieczną do stosowania miejscowego¹⁹.

Chociaż wszystkie substancje skutecznie zmniejszają liczbę drobnoustrojów, niektóre – jak chlorheksydyna – mogą dłużej utrzymywać się na powierzchni skóry lub błon śluzowych, zapewniając przedłużone działanie antyseptyczne²⁰.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – podobieństwa i różnice

Choć każda z omawianych substancji ma podobne ogólne przeciwwskazania, istnieją istotne różnice:

• Alkohol izopropylowy nie powinien być stosowany na uszkodzoną skórę, błony śluzowe ani doustnie. U noworodków i niemowląt należy zachować szczególną ostrożność z uwagi na ryzyko wchłaniania i działań ogólnoustrojowych²¹²².
• Chlorek benzalkoniowy jest przeciwwskazany w przypadku nadwrażliwości na ten związek lub inne składniki preparatu. Dodatkowo niektóre produkty nie są przeznaczone dla dzieci poniżej określonego wieku lub osób z nietolerancją niektórych cukrów (jeśli preparat zawiera cukry)²³²⁴.
• Chlorheksydyna nie powinna być stosowana u osób z nadwrażliwością na tę substancję, a także na otwarte rany, oparzenia i błony śluzowe w określonych przypadkach. U niemowląt i małych dzieci należy zachować szczególną ostrożność lub unikać stosowania w zależności od preparatu²⁵²⁶.

Wszystkie te środki są łatwopalne i należy unikać ich stosowania w pobliżu źródeł ognia. W przypadku kontaktu z oczami lub błonami śluzowymi, zaleca się natychmiastowe przemycie dużą ilością wody¹²²⁷.

Szczególne środki ostrożności dotyczą także możliwości wystąpienia reakcji alergicznych, zwłaszcza u osób skłonnych do uczuleń²⁷²⁸.

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Porównując bezpieczeństwo stosowania omawianych substancji u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób prowadzących pojazdy czy mających choroby wątroby lub nerek, można zauważyć:

• Alkohol izopropylowy – u noworodków i niemowląt zaleca się stosowanie tylko pod nadzorem lekarza, ze względu na możliwość wchłaniania i ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Brakuje wystarczających danych dotyczących stosowania w ciąży i karmieniu piersią, dlatego należy zachować ostrożność¹²²⁹.
• Chlorek benzalkoniowy – nie zaleca się stosowania w ciąży i laktacji, jeśli nie jest to konieczne, choć niektóre źródła podają, że przenikanie przez skórę jest minimalne³⁰³¹. U dzieci stosowanie zależy od wieku i postaci leku.
• Chlorheksydyna – stosowanie w ciąży i okresie karmienia piersią jest możliwe tylko w razie konieczności i po konsultacji z lekarzem, szczególnie w przypadku preparatów stosowanych na dużą powierzchnię skóry lub błon śluzowych. U dzieci poniżej określonego wieku (zwykle 6 lub 12 lat) preparaty z chlorheksydyną nie są zalecane lub wymagają szczególnej ostrożności³²³³.

Żadna z tych substancji nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów, jeśli stosowana jest zgodnie z zaleceniami miejscowo³⁴³⁵³⁶.

U osób z chorobami nerek lub wątroby – szczególnie w przypadku długotrwałego stosowania lub aplikacji na duże powierzchnie – należy zachować ostrożność i monitorować ewentualne objawy niepożądane¹²²⁷.

Podsumowanie: Antyseptyki w codziennym użyciu – podobieństwa i różnice