Acytretyna – przeciwwskazania

Co to jest acytretyna i kiedy należy zachować ostrożność?

Acytretyna (Acitretinum) to substancja czynna należąca do grupy retynoidów, wykorzystywana przede wszystkim w leczeniu ciężkich postaci łuszczycy oraz poważnych zaburzeń rogowacenia skóry, takich jak rybia łuska czy choroba Dariera¹². Działa na komórki skóry, pomagając przywrócić prawidłowe procesy ich różnicowania i rogowacenia. Mimo skuteczności, acytretyna może powodować poważne skutki uboczne, dlatego nie każdy pacjent może ją przyjmować. W niektórych przypadkach lek ten jest całkowicie przeciwwskazany, a w innych wymaga szczególnej ostrożności i regularnej kontroli³.

Przeciwwskazania można podzielić na dwie główne grupy: bezwzględne (czyli takie, w których nie wolno stosować acytretyny w żadnym przypadku) oraz względne (gdzie decyzję o zastosowaniu podejmuje lekarz po ocenie ryzyka i korzyści). Dodatkowo istnieją sytuacje, w których konieczna jest szczególna ostrożność podczas terapii.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować acytretyny?

• Ciąża – Acytretyna jest wysoce teratogenna, czyli może powodować ciężkie i zagrażające życiu wady rozwojowe u nienarodzonego dziecka. Stosowanie leku u kobiet w ciąży jest całkowicie zabronione⁴⁵.
• Kobiety w wieku rozrodczym bez skutecznej antykoncepcji – Lek jest przeciwwskazany, jeśli pacjentka nie stosuje skutecznych metod zapobiegania ciąży przez 4 tygodnie przed rozpoczęciem, w trakcie leczenia oraz przez 3 lata po jego zakończeniu. Ryzyko wad rozwojowych płodu utrzymuje się bardzo długo po zakończeniu terapii⁶⁷.
• Karmienie piersią – Acytretyna przenika do mleka matki, dlatego nie wolno jej stosować u kobiet karmiących piersią⁴⁵.
• Nadwrażliwość na acytretynę, inne retynoidy lub składniki pomocnicze – Jeśli występuje uczulenie na którykolwiek składnik leku, jego stosowanie jest zabronione, gdyż może wywołać poważne reakcje alergiczne⁵.
• Ciężkie zaburzenia czynności wątroby – Lek może pogarszać stan wątroby, a u osób z jej poważnymi chorobami ryzyko jest szczególnie wysokie⁵.
• Ciężkie zaburzenia czynności nerek – U osób z niewydolnością nerek acytretyna może być niebezpieczna, dlatego nie wolno jej stosować w takich przypadkach⁵.
• Przewlekle podwyższone stężenie lipidów (cholesterolu i/lub trójglicerydów) we krwi – Lek może jeszcze bardziej zwiększać poziom tłuszczów we krwi, co grozi poważnymi powikłaniami, np. zapaleniem trzustki⁵.
• Jednoczesne stosowanie tetracyklin – Połączenie tych leków może prowadzić do niebezpiecznego wzrostu ciśnienia wewnątrz czaszki⁵.
• Jednoczesne stosowanie metotreksatu – Może dojść do zwiększonego ryzyka uszkodzenia wątroby, dlatego taka kombinacja jest zabroniona⁸.
• Jednoczesne stosowanie witaminy A lub innych retynoidów – Może to prowadzić do tzw. hiperwitaminozy A, czyli zatrucia witaminą A, co objawia się m.in. bólem głowy, nudnościami, zaburzeniami widzenia i innymi poważnymi objawami⁸.

Przeciwwskazania względne – ostrożność i indywidualna ocena ryzyka

W niektórych sytuacjach acytretyna może być stosowana tylko wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyści przewyższają ryzyko. Do takich przypadków należą:

• Kobiety w wieku rozrodczym – Jeśli spełnione są bardzo rygorystyczne warunki Programu Zapobiegania Ciąży (m.in. stosowanie skutecznej antykoncepcji, regularne testy ciążowe), lekarz może zdecydować o rozpoczęciu terapii, gdy inne metody leczenia nie przyniosły efektu⁶¹⁰.
• Osoby z czynnikami ryzyka chorób sercowo-naczyniowych – Takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość czy zaburzenia metabolizmu tłuszczów. W tej grupie konieczne są częstsze badania kontrolne i ewentualne dostosowanie dawki leku¹¹.
• Pacjenci z depresją lub innymi zaburzeniami psychicznymi w wywiadzie – Acytretyna może nasilać objawy depresji, lęku czy wahań nastroju. W takich przypadkach lekarz powinien bardzo uważnie monitorować stan pacjenta¹².
• Dzieci i osoby starsze – W przypadku dzieci istnieje ryzyko zaburzeń wzrostu i rozwoju kości, a u osób starszych – zaburzeń kostnienia, dlatego konieczne są szczególne środki ostrożności i regularne badania¹³.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Acytretyna nie jest przeciwwskazana we wszystkich przypadkach, ale jej stosowanie wymaga szczególnej uwagi i kontroli u wybranych pacjentów. Należy zachować ostrożność, gdy:

• Pojawiają się objawy zaburzeń czynności wątroby lub nerek – Podczas leczenia konieczne jest regularne monitorowanie wyników badań. W razie pogorszenia wyników, lekarz może zdecydować o przerwaniu leczenia⁹.
• Występują zaburzenia gospodarki lipidowej – Konieczne są częste kontrole poziomu cholesterolu i trójglicerydów, a w razie ich nieprawidłowości – dostosowanie dawki lub przerwanie leczenia¹⁴.
• Pacjent choruje na cukrzycę – Acytretyna może zarówno poprawiać, jak i pogarszać tolerancję na glukozę, dlatego szczególnie ważna jest częsta kontrola poziomu cukru we krwi na początku leczenia¹¹.
• Pacjent przyjmuje inne leki – Szczególną uwagę należy zachować przy jednoczesnym stosowaniu leków, które mogą wchodzić w interakcje z acytretyną. O wszystkich przyjmowanych lekach należy poinformować lekarza⁵.
• Pacjent narażony jest na silne światło słoneczne lub korzysta z solarium – Acytretyna zwiększa wrażliwość skóry na promieniowanie UV, dlatego należy unikać intensywnego słońca i stosować kremy z wysokim filtrem¹⁵.
• Pacjent cierpi na zaburzenia psychiczne – Lekarz powinien regularnie oceniać samopoczucie psychiczne pacjenta, a bliscy powinni być wyczuleni na ewentualne zmiany nastroju¹².
• Pacjent przyjmuje acytretynę przez dłuższy czas – W takim przypadku konieczna jest kontrola stanu kości, zwłaszcza u dzieci i osób starszych, z powodu ryzyka zaburzeń kostnienia¹³.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania

Acytretyna – bezpieczeństwo stosowania zależy od przestrzegania przeciwwskazań

Acytretyna to skuteczny lek na ciężkie choroby skóry, jednak jej stosowanie wymaga ścisłego przestrzegania przeciwwskazań i zasad bezpieczeństwa. Największe ryzyko dotyczy kobiet w ciąży oraz kobiet w wieku rozrodczym, które nie stosują odpowiedniej antykoncepcji – u tych pacjentek lek jest absolutnie zabroniony. Do przeciwwskazań należą także poważne choroby wątroby, nerek, podwyższone stężenie tłuszczów we krwi oraz przyjmowanie określonych leków. W innych przypadkach, takich jak cukrzyca, depresja czy ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, acytretyna może być stosowana tylko pod ścisłym nadzorem lekarza i przy regularnych badaniach kontrolnych. Przestrzeganie wszystkich zaleceń i ostrzeżeń pozwala zminimalizować ryzyko powikłań i zwiększa bezpieczeństwo terapii⁴⁵⁸⁹.