Etiologia zapalenia tkanki łącznej – przyczyny i mechanizmy powstania

Zapalenie tkanki łącznej (cellulitis) jest bakteryjną infekcją głębokich warstw skóry i tkanki podskórnej, której powstanie wiąże się z określonymi mechanizmami oraz czynnikami predysponującymi. Zrozumienie przyczyn tej choroby jest kluczowe dla skutecznej prewencji i odpowiedniego postępowania terapeutycznego.

Główne bakterie powodujące zapalenie tkanki łącznej

Zapalenie tkanki łącznej jest najczęściej wywoływane przez dwa podstawowe rodzaje bakterii, które naturalnie występują na powierzchni skóry zdrowych osób¹². Paciorkowce grupy A beta-hemolizujące, szczególnie Streptococcus pyogenes, stanowią przyczynę większości przypadków zapalenia tkanki łącznej²³. Te bakterie charakteryzują się szczególną zdolnością do szybkiego rozprzestrzeniania się w tkankach, ponieważ wytwarzają enzymy hamujące zdolność tkanki do ograniczenia infekcji⁴.

Gronkowce, głównie Staphylococcus aureus, odpowiadają za około jedną trzecią przypadków zapalenia tkanki łącznej³⁵. Infekcje gronkowcowe często występują w okolicy otwartych ran i ropnych ognisk skórnych⁴. Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca częstość występowania infekcji wywołanych przez szczepy oporne na metycylinę (MRSA – methicillin-resistant Staphylococcus aureus)¹⁶.

Mechanizm powstawania infekcji

Zapalenie tkanki łącznej rozwija się według określonego mechanizmu, który rozpoczyna się od naruszenia ciągłości skóry⁷⁸. Bakterie, które normalnie bytują na powierzchni skóry bez wyrządzania szkody, otrzymują możliwość przedostania się do głębszych warstw, gdy dochodzi do przerwania bariery skórnej. Może to nastąpić nawet przy bardzo drobnych uszkodzeniach, często niezauważalnych gołym okiem⁹¹⁰.

Po przedostaniu się pod powierzchnię skóry, bakterie zaczynają się namnażać w skórze właściwej i tkance podskórnej². Organizm reaguje na obecność patogenów procesem zapalnym, który objawia się zaczerwienieniem, obrzękiem, bólem i podwyższoną temperaturą w miejscu infekcji. W przypadkach, gdy układ immunologiczny nie jest w stanie skutecznie zwalczyć infekcji, bakterie mogą rozprzestrzeniać się na większe obszary tkanek¹¹.

Drogi wnikania bakterii do organizmu

Bakterie mogą przedostawać się do organizmu wieloma drogami, przy czym najczęstszą są różnego rodzaju uszkodzenia skóry⁷¹². Oczywiste urazy, takie jak rany, oparzenia, skaleczenia i zadrapania, stanowią łatwe miejsce wnikania patogenów. Jednak bakterie mogą również wykorzystywać znacznie mniejsze uszkodzenia, w tym pęknięcia skóry powstające w wyniku nadmiernej suchości, szczególnie u osób z egzemą czy stopą atlety¹¹³.

Ukąszenia owadów, zwierząt i ludzi stanowią kolejną istotną drogę wnikania bakterii¹⁴¹⁵. Szczególnie niebezpieczne są ukąszenia kotów, które często prowadzą do infekcji wywołanych przez Pasteurella multocida¹⁶¹⁷. Zabiegi medyczne, w tym operacje chirurgiczne, wkłucia dożylne, tatuaże i piercing, również mogą stać się miejscem wnikania bakterii do organizmu²¹⁸.

Czynniki ryzyka rozwoju zapalenia tkanki łącznej

Pewne grupy pacjentów są szczególnie narażone na rozwój zapalenia tkanki łącznej z powodu obecności czynników predysponujących². Cukrzyca stanowi jeden z najważniejszych czynników ryzyka, ponieważ wysokie stężenie glukozy we krwi osłabia funkcjonowanie układu immunologicznego i pogarsza gojenie się ran¹⁹²⁰. Dodatkowo, neuropatia cukrzycowa może prowadzić do powstawania owrzodzeń stóp, które pozostają niezauważone przez pacjenta.

Osłabienie układu immunologicznego, niezależnie od przyczyny, znacząco zwiększa ryzyko infekcji⁸¹⁹. Dotyczy to osób starszych, pacjentów otrzymujących chemioterapię, przyjmujących kortykosteroidy, chorych na HIV/AIDS oraz cierpiących na przewlekłe choroby nerek czy wątroby¹³²¹. U tych pacjentów zapalenie tkanki łącznej może rozwijać się nawet na pozornie nieuszkodzonej skórze²².

Choroby współistniejące zwiększające ryzyko infekcji

Przewlekłe obrzęki kończyn, niezależnie od przyczyny, stanowią znaczący czynnik ryzyka rozwoju zapalenia tkanki łącznej¹⁹²³. Obrzęk limfatyczny (lymphedema) jest szczególnie niebezpieczny, ponieważ zaburzona drenaż limfatyczny tworzy środowisko bogate w białka, które stanowi doskonałą pożywkę dla bakterii⁹²⁴. Dodatkowo, uszkodzony system limfatyczny nie jest w stanie skutecznie transportować białych krwinek odpowiedzialnych za walkę z infekcją.

Przewlekłe choroby żylne z niewydolnością żylną również predysponują do rozwoju zapalenia tkanki łącznej²³²⁵. Zastój żylny prowadzi do pogorszenia odżywiania tkanek i ich utlenowania, co osłabia lokalną odporność. Otyłość stanowi kolejny istotny czynnik ryzyka, działając przez kilka mechanizmów: utrudnia walkę z infekcjami, prowadzi do powstawania fałdów skórnych gdzie mogą gromadzić się bakterie, oraz pogarsza krążenie i drenaż limfatyczny²³²⁶.

Przewlekłe choroby skóry, takie jak egzema, łuszczyca czy grzybica stóp, zwiększają ryzyko zapalenia tkanki łącznej poprzez naruszenie ciągłości bariery skórnej¹³²⁷. Szczególnie stopa atlety może prowadzić do powstawania drobnych pęknięć między palcami stóp, które stanowią bramę wejścia dla bakterii²⁸. W przypadku egzemy, osłabiona bariera skórna pozwala bakteriom na łatwiejsze przedostawanie się do głębszych warstw skóry Zobacz więcej: Choroby skóry predysponujące do zapalenia tkanki łącznej.

Specjalne okoliczności i rzadsze przyczyny

Niektóre szczególne okoliczności mogą prowadzić do zapalenia tkanki łącznej wywołanego przez nietypowe mikroorganizmy¹⁶. Kontakt z wodą słodką może skutkować infekcją Aeromonas hydrophila, która charakteryzuje się agresywnym przebiegiem¹⁶. Pacjenci hospitalizowani i z obniżoną odpornością są narażeni na infekcje wywołane przez bakterie Gram-ujemne, w tym Pseudomonas aeruginosa¹⁶.

Użytkownicy narkotyków dożylnych stanowią szczególną grupę ryzyka, u których często występują infekcje polimikrobowe²¹. W tej populacji najczęstszym patogenem jest MRSA pochodzący ze środowiska pozaszpitalnego²¹. Infekcje dentystyczne mogą rozprzestrzeniać się do przestrzeni podżuchwowej, powodując groźną postać zapalenia tkanki łącznej zwaną dusznicą Ludwiga¹⁰.

Ważnym aspektem etiologii zapalenia tkanki łącznej jest fakt, że u około jednej trzeciej pacjentów dochodzi do nawrotów infekcji²⁹³⁰. Poprzedni epizod zapalenia tkanki łącznej stanowi najważniejszy czynnik ryzyka kolejnego wystąpienia choroby Zobacz więcej: Nawracające zapalenie tkanki łącznej - czynniki ryzyka nawrotów. Dlatego też u pacjentów z nawracającymi infekcjami konieczne jest szczególnie staranne poszukiwanie i leczenie czynników predysponujących, takich jak przewlekłe obrzęki, grzybice czy inne choroby skóry.