Objawy wstrząsu anafilaktycznego – rozpoznanie i różne etapy reakcji

Wstrząs anafilaktyczny, zwany także anafilaksją, to najcięższa postać reakcji alergicznej, która może zagrażać życiu¹. Objawy tej dramatycznej reakcji mogą wystąpić w ciągu kilku minut, a nawet sekund od kontaktu z alergenem, chociaż czasami mogą pojawić się dopiero po godzinie lub dwóch²³. Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie objawów, ponieważ anafilaksja może prowadzić do zatrzymania oddechu lub akcji serca².

Najczęstsze objawy wstrząsu anafilaktycznego

Objawy anafilaksji najczęściej dotyczą skóry i błon śluzowych, występując u 80-90% pacjentów⁴. Do najczęstszych objawów należą pokrzywka oraz obrzęk skóry i błon śluzowych⁵. Charakterystyczne są również objawy ze strony układu oddechowego, które występują u około 70% pacjentów, szczególnie u osób z astmą lub innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego⁵.

Objawy skórne obejmują świąd, pokrzywkę, zaczerwienienie i obrzęk tkanek⁴. Pacjenci z obrzękiem naczyniowym mogą opisywać uczucie pieczenia skóry zamiast świądu⁴. Obrzęk języka lub gardła występuje u około 20% przypadków⁴. Inne cechy mogą obejmować katar oraz obrzęk spojówek, a skóra może mieć niebieskawe zabarwienie z powodu niedoboru tlenu⁴.

Objawy ze strony układu oddechowego

Trudności w oddychaniu stanowią jeden z najpoważniejszych objawów anafilaksji⁶. Objawy oddechowe mogą obejmować duszność, świsty oddechowe lub stridor⁷. Świsty oddechowe są zazwyczaj spowodowane skurczami mięśni oskrzeli, podczas gdy stridor wiąże się z niedrożnością górnych dróg oddechowych spowodowaną obrzękiem⁷. Może również wystąpić chrapliwość, ból podczas połykania lub kaszel⁷.

Uczucie pełności w gardle, uporczywe chrząkanie lub trudności w oddychaniu to niepokojące objawy anafilaksji, które powinny być leczone agresywnie⁸. W ciężkich przypadkach może dojść do całkowitego zablokowania dróg oddechowych⁹.

Objawy ze strony układu krążenia

Gwałtowny spadek ciśnienia krwi powodujący zawroty głowy, zaburzenia widzenia lub utratę przytomności również często występuje podczas anafilaksji⁵. Chociaż częstsze jest przyspieszone tętno spowodowane niskim ciśnieniem krwi, u 10% pacjentów opisano odruch Bezolda-Jarischa, gdzie wolne tętno wiąże się z niskim ciśnieniem⁷. Spadek ciśnienia krwi lub wstrząs może powodować uczucie zawrotów głowy lub utratę przytomności⁷. Rzadko bardzo niskie ciśnienie krwi może być jedynym objawem anafilaksji⁷.

Gdy pacjent wykazuje objawy niskiego ciśnienia krwi – dezorientację, słabość, bladość i utratę przytomności – mówimy o wstrząsie anafilaktycznym¹⁰. Wstrząs anafilaktyczny często obejmuje również duszność¹⁰.

Inne objawy systemowe

Objawy ze strony przewodu pokarmowego mogą obejmować silne, kurczowe bóle brzucha oraz wymioty⁷. Może wystąpić również dezorientacja, utrata kontroli nad pęcherzem moczowym lub ból miednicy podobny do skurczów macicy⁷. Rozszerzenie naczyń krwionośnych wokół mózgu może powodować bóle głowy, a także opisywano uczucie lęku lub „zbliżającej się zagłady”⁷.

U niemowląt i małych dzieci objawy mogą różnić się od tych u dorosłych. Najczęstsze objawy anafilaksji u niemowląt i małych dzieci to reakcje skórne, obrzęk, wymioty i biegunka¹¹. W porównaniu ze starszymi dziećmi i dorosłymi, niemowlęta i małe dzieci częściej mają świąd, wysypkę, pokrzywkę, wymioty, biegunkę, chrapliwy głos/płacz oraz nagłe zmiany zachowania¹¹.

Etapy rozwoju anafilaksji

Anafilaksja może przebiegać w czterech etapach Zobacz więcej: Etapy rozwoju wstrząsu anafilaktycznego - od łagodnych do zagrażających życiu. Pierwszy etap, znany również jako łagodna reakcja alergiczna, charakteryzuje się łagodnymi objawami, które mogą nie wskazywać natychmiast na ciężką reakcję anafilaktyczną¹². Drugi etap objawia się nasileniem i rozprzestrzenieniem objawów¹². Trzeci etap to ciężka anafilaksja stanowiąca zagrożenie medyczne z poważnymi powikłaniami¹³. Czwarty, końcowy etap obejmuje całkowitą niewydolność systemową i może prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego lub zatrzymania akcji serca¹³.

Reakcja dwufazowa (bifazowa)

Około 20% osób z anafilaksją doświadcza reakcji dwufazowej, gdzie objawy ustępują, a następnie powracają bez ponownego kontaktu z alergenem¹⁴. Ta druga fala może wystąpić po kilku godzinach, a nawet dniach po pierwszej fali objawów¹⁴. Badania wskazują, że objawy powracają u 1-20 na każde 100 osób, które miały anafilaksję¹⁵. Około połowa reakcji dwufazowych występuje w ciągu 6-12 godzin od pierwszej reakcji¹⁵. Są one mniej powszechne w przypadku alergii pokarmowych niż innych alergii Zobacz więcej: Reakcja dwufazowa w anafilaksji - powrót objawów po pozornej poprawie.

Czas wystąpienia objawów

Objawy anafilaksji zazwyczaj zaczynają się w ciągu 5-30 minut od kontaktu z alergenem¹⁴. Dokładny czas różni się między osobami, ale można spodziewać się, że osiągną szczyt w ciągu 5-30 minut¹⁴. Jednak objawy mogą trwać przez kilka godzin, nawet przy leczeniu¹⁴. Pierwsza godzina po wystąpieniu początkowych objawów jest najważniejsza dla leczenia, ponieważ około połowa zgonów związanych z anafilaksją występuje w tym czasie⁸.

Znaczenie szybkiego rozpoznania

Ważne jest, aby nie czekać, czy anafilaksja przejdzie sama. Czas ma kluczowe znaczenie, gdy ktoś doświadcza anafilaksji, a niewielkie opóźnienie może kosztować życie¹⁴. Bez leczenia anafilaksja może prowadzić do utraty przytomności, a nawet śmierci¹⁴. Jednak przy szybkim leczeniu adrenaliną rokowanie jest dobre i prawdopodobnie nastąpi pełne wyzdrowienie¹⁴.