Reakcja dwufazowa w anafilaksji – powrót objawów po pozornej poprawie

Reakcja dwufazowa, zwana także bifazową, to szczególny rodzaj anafilaksji, w której objawy powracają po okresie pozornej poprawy, bez ponownego kontaktu z alergenem¹. To zjawisko występuje u około 20% osób z anafilaksją¹²i stanowi istotne wyzwanie medyczne, ponieważ pacjenci mogą czuć się bezpiecznie po pierwszej fali objawów, nie zdając sobie sprawy z możliwości ich powrotu.

Druga fala objawów może wystąpić kilka godzin, a nawet dni po pierwszej reakcji¹. Badania wskazują, że objawy powracają u 1-20 na każde 100 osób, które miały anafilaksję³, chociaż dokładnie nie wiadomo, ilu ludzi będzie miało reakcje bifazowe³. Z tego powodu wszyscy pacjenci z anafilaksją wymagają obserwacji szpitalnej przez określony czas.

Charakterystyka czasowa reakcji dwufazowej

Około połowa reakcji bifazowych występuje w ciągu 6-12 godzin od pierwszej reakcji³. Reakcje dwufazowe definiuje się jako nawrót anafilaksji w ciągu 72 godzin od początkowej reakcji bez ponownego kontaktu z alergenem⁴. Druga faza reakcji anafilaktycznej może osiągnąć szczyt 8-11 godzin po pierwszej reakcji⁵.

W niektórych przypadkach reakcja dwufazowa może wystąpić znacznie później – od 6 do 36 godzin po początkowej reakcji u nawet 20% osób⁶. Rzadko anafilaksja może być przedłużona i trwać przez godziny lub kilka dni pomimo leczenia²⁷.

Częstość występowania reakcji bifazowych

Różne badania wskazują na zróżnicowaną częstość występowania reakcji dwufazowych. Według niektórych źródeł, około 5% pacjentów z anafilaksją ma reakcję bifazową²⁷, podczas gdy inne badania wskazują na wyższe wartości. Reakcje bifazowe występują u mniej niż 5% pacjentów zdiagnozowanych z anafilaksją⁴, chociaż niektóre źródła podają, że może to dotyczyć nawet 20-30% przypadków⁸.

Reakcje bifazowe są mniej powszechne w przypadku alergii pokarmowych niż innych alergii³. Jedna do 20% pacjentów z anafilaksją doświadcza reakcji bifazowych, które zazwyczaj występują w ciągu ośmiu godzin od początkowej reakcji, ale mogą wystąpić nawet 24-72 godziny po ekspozycji⁹.

Mechanizm reakcji dwufazowej

Mechanizm reakcji bifazowej nie jest w pełni poznany, ale uważa się, że wiąże się z przedłużonym uwalnianiem mediatorów zapalnych lub z opóźnioną odpowiedzią immunologiczną. Pierwsza reakcja może nie wyeliminować wszystkich substancji wywołujących objawy, co prowadzi do ich ponownego uwolnienia po kilku godzinach.

Około 20% osób z anafilaksją doświadcza reakcji bifazowej¹⁰¹¹. Przy tym typie reakcji ludzie doświadczają niektórych z wymienionych objawów, które następnie ustępują¹⁰¹¹. Jednak godziny, a czasem nawet dni po tej pierwszej fali objawów, doświadczają drugiej rundy ciężkich objawów¹⁰¹¹.

Objawy drugiej fazy reakcji

Objawy w drugiej fazie reakcji bifazowej są podobne do tych z pierwszej reakcji, ale mogą być łagodniejsze¹². Jednak niektórzy pacjenci mogą doświadczyć umiarkowanych do ciężkich objawów¹². Charakterystyczne dla reakcji bifazowej jest to, że objawy podobne do tych doświadczanych w początkowej reakcji mogą powrócić¹².

Druga fala objawów może obejmować wszystkie systemy, które były dotknięte w pierwszej reakcji – skórę, układ oddechowy, krążeniowy i pokarmowy. Leczenie reakcji bifazowych jest takie samo jak leczenie początkowych reakcji anafilaktycznych⁸. Uważa się, że steroidy mogą zmniejszać ryzyko reakcji bifazowej⁸.

Znaczenie obserwacji szpitalnej

Ze względu na możliwość wystąpienia reakcji dwufazowej, pacjenci po anafilaksji wymagają obserwacji w szpitalu. Zazwyczaj pozostają w szpitalu przez około 2-12 godzin, ale może być konieczny dłuższy pobyt¹³. Większość ludzi powinna doświadczyć szybkiej poprawy objawów po użyciu adrenaliny¹⁴.

Nawet jeśli adrenalina zostanie podana, osoba będzie musiała udać się do szpitala w celu obserwacji – zazwyczaj przez 6-12 godzin – ponieważ objawy mogą czasami powrócić w tym okresie¹⁴. Wszystkie dzieci z anafilaksją powinny być obserwowane przez co najmniej 4 godziny w kontrolowanym otoczeniu z możliwością leczenia pogorszenia stanu¹⁵.

Przyjęcie na co najmniej 12-godzinny okres obserwacji jest zalecane, jeśli dalsze leczenie jest wymagane w ciągu 4 godzin od ostatniego podania adrenaliny¹⁵. Ponieważ anafilaksja może powrócić po tym, jak pacjenci zaczną się poprawiać, monitorowanie w placówce medycznej przez kilka godzin jest wskazane, nawet po całkowitym ustąpieniu objawów i oznak¹⁶.

Czynniki ryzyka reakcji bifazowej

Niektóre czynniki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia reakcji dwufazowej. Opóźnione użycie adrenaliny podczas reakcji anafilaktycznej było związane ze zgonami¹⁷. Osoby, które doświadczyły ciężkiej pierwszej reakcji, mogą mieć większe ryzyko reakcji bifazowej.

Jeśli pacjent doświadcza reakcji bifazowej, powinien szukać pomocy medycznej po podaniu drugiej dawki adrenaliny¹⁸. Około 20% czasu można opanować objawy jedną dawką adrenaliny, ale mogą one powrócić¹⁸. To właśnie nazywa się reakcją bifazową – drugą reakcją¹⁸.

Postępowanie z reakcją dwufazową

Leczenie drugiej fazy reakcji bifazowej jest identyczne z leczeniem pierwszej reakcji anafilaktycznej i obejmuje natychmiastowe podanie adrenaliny. Pacjenci, którzy mają ze sobą autostrzykawki z adrenaliną, powinni je użyć i natychmiast wezwać pomoc medyczną, nawet jeśli wcześniej już otrzymywali leczenie.

Dziecko może otrzymać więcej leczenia w izbie przyjęć, jeśli będzie to potrzebne¹⁹. Ważne jest, aby dziecko pozostało pod nadzorem medycznym przez kilka godzin, ponieważ druga fala poważnych objawów (zwana reakcją bifazową) może wystąpić¹⁹. Nawet po użyciu adrenaliny i poprawie objawów, wizyta w izbie przyjęć jest konieczna na wypadek powrotu objawów anafilaktycznych²⁰.