Epidemiologia udaru – częstość występowania i trendy globalne

Udar mózgu stanowi jedno z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego współczesnego świata¹. Jako druga najczęstsza przyczyna zgonu na świecie i trzecia przyczyna niepełnosprawności, udar dotyka miliony ludzi rocznie, powodując ogromne straty społeczne i ekonomiczne²³. Według najnowszych danych z Global Burden of Disease Study, w 2021 roku udar był trzecią najczęstszą przyczyną zgonu na poziomie globalnym, stanowiąc 10,7% wszystkich zgonów⁴.

Skala problemu jest imponująca – rocznie na całym świecie około 12,2 miliona ludzi doświadcza pierwszego udaru, a ponad 6,5 miliona umiera z jego powodu⁵⁶. Ryzyko życiowe wystąpienia udaru wynosi 1 na 4 osoby powyżej 25. roku życia, co podkreśla powszechność tego schorzenia³⁵. Obecnie na świecie żyje ponad 100 milionów osób, które przeżyły udar, co świadczy o skali długotrwałych konsekwencji tego schorzenia⁵.

Trendy globalne i różnice regionalne

Epidemiologia udaru wykazuje znaczące różnice między regionami świata oraz grupami społeczno-ekonomicznymi. W krajach o wysokich dochodach, takich jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania czy Kanada, obserwuje się spadek częstości występowania i śmiertelności z powodu udaru w ostatnich dekadach⁷⁸. Ten pozytywny trend przypisuje się lepszej kontroli czynników ryzyka naczyniowego oraz postępom w prewencji i leczeniu⁹.

Przeciwny trend obserwuje się w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie częstość występowania udaru wzrasta²⁸. Zmiany demograficzne, przeobrażenia stylu życia i wzrastająca częstość występowania chorób niezakaźnych przyczyniają się do tego niepokojącego trendu². Największe obciążenie udarami obserwuje się obecnie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz w niektórych regionach Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej¹⁰.

Charakterystyka demograficzna

Częstość występowania udaru gwałtownie wzrasta z wiekiem, podwajając się z każdą dekadą życia po 55. roku⁷. Około 75% udarów dotyka osób powyżej 65. roku życia, jednak niepokojący jest wzrost zachorowalności wśród młodszych grup wiekowych¹¹. Ponad 60% udarów występuje u osób poniżej 70. roku życia, a 16% u osób młodszych niż 50 lat⁵.

Różnice płciowe w epidemiologii udaru są złożone. Mężczyźni mają wyższe ryzyko zachorowania na udar w młodszym wieku, jednak kobiety, ze względu na dłuższą średnią długość życia, stanowią większą liczbę przypadków w starszych grupach wiekowych¹²¹³. Ryzyko życiowe wystąpienia udaru jest większe u kobiet niż u mężczyzn, a kobiety są zazwyczaj starsze w momencie pierwszego udaru¹².

Różnice rasowe i etniczne

Znaczące dysproporcje w częstości występowania udaru obserwuje się między różnymi grupami rasowymi i etnicznymi. W Stanach Zjednoczonych osoby pochodzenia afroamerykańskiego mają niemal dwukrotnie wyższe ryzyko pierwszego udaru w porównaniu z osobami białymi¹¹¹⁴. Najwyższe wskaźniki śmiertelności z powodu udaru obserwuje się wśród Afroamerykanów oraz mieszkańców wysp Pacyfiku¹⁴.

Osoby pochodzenia latynoskiego mają niższą ogólną częstość występowania udaru niż osoby białe i czarne, jednak częściej doświadczają udarów lakunarnych i chorują w młodszym wieku¹¹. Ludność rdzenna w krajach o wysokich dochodach również wykazuje wyższą częstość występowania udaru w porównaniu z populacją ogólną¹¹.

Typy udaru i ich epidemiologia

Około 87% wszystkich udarów to udary niedokrwienne, w których przepływ krwi do mózgu zostaje zablokowany¹⁵. Pozostałe przypadki to udary krwotoczne, które dzielą się na krwotok śródmózgowy (około 24% wszystkich udarów) i krwotok podpajęczynówkowy (około 11% wszystkich udarów)¹⁶. Te proporcje mogą się różnić w zależności od regionu geograficznego i populacji¹⁰.

Podczas gdy częstość występowania udaru niedokrwiennego i udaru zatorowo-sercowego pozostaje względnie stabilna lub spada w ostatnich dekadach, częstość krwotoku śródmózgowego nie uległa zmianie, a krwotoki związane z antykoagulacją wzrastają¹². Ten trend jest szczególnie widoczny w krajach rozwijających się, gdzie kontrola nadciśnienia tętniczego – głównego czynnika ryzyka krwotoku śródmózgowego – pozostaje niewystarczająca Zobacz więcej: Czynniki ryzyka udaru - analiza epidemiologiczna i trendy populacyjne.

Trendy czasowe i prognozy

Analiza trendów czasowych pokazuje, że chociaż standaryzowane wiekowo wskaźniki częstości występowania udaru spadają w wielu krajach rozwiniętych, absolutna liczba przypadków wzrasta ze względu na starzenie się populacji⁷⁹. Przewiduje się, że wraz z kontynuacją procesu starzenia się społeczeństw, szczególnie w krajach zachodnich, wskaźniki te mogą ponownie dramatycznie wzrosnąć w ciągu najbliższych 40 lat⁷.

Niepokojące jest również obserwowane od 2015 roku spowolnienie w redukcji częstości występowania udaru, a nawet wzrost wskaźników zachorowalności, zgonów, rozpowszechnienia i lat życia skorygowanych o niepełnosprawność w Azji Południowo-Wschodniej, Azji Wschodniej i Oceanii, krajach o niższym indeksie rozwoju społeczno-demograficznego oraz u osób młodszych niż 70 lat⁴.

Obciążenie ekonomiczne i społeczne

Udar stanowi ogromne obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Szacuje się, że konsumuje on 2-4% całkowitych kosztów opieki zdrowotnej globalnie¹⁷. W Stanach Zjednoczonych koszty związane z udarem wyniosły prawie 56,2 miliarda dolarów między 2019 a 2020 rokiem¹⁵, podczas gdy w 2008 roku szacowano je na 34,3 miliarda dolarów, z czego 18,8 miliarda stanowiły bezpośrednie koszty medyczne¹⁷.

Globalny wpływ ekonomiczny udaru obecnie stanowi 0,66% światowego PKB, a całkowity koszt udaru ma osiągnąć 1 bilion dolarów amerykańskich do 2030 roku⁵. Te astronomiczne koszty obejmują nie tylko bezpośrednie wydatki na leczenie, ale także pośrednie koszty związane z długotrwałą niepełnosprawnością i utratą produktywności Zobacz więcej: Obciążenie ekonomiczne i społeczne udaru - analiza kosztów globalnych.

Wyzwania przyszłości

Epidemiologia udaru stoi przed wieloma wyzwaniami w nadchodzących dekadach. Starzenie się populacji, szczególnie w krajach rozwijających się, oraz wzrastająca częstość występowania czynników ryzyka udaru, takich jak cukrzyca i nadciśnienie tętnicze, które są nieodpowiednio kontrolowane, przyczyniają się do rosnącego obciążenia chorobą¹⁸. Równocześnie utrzymujące się dysproporcje w epidemiologii udaru wzdłuż linii rasowych, etnicznych, społeczno-ekonomicznych i geograficznych wymagają zorganizowanych działań na poziomie lokalnym, krajowym i globalnym².

Skuteczne przeciwdziałanie rosnącemu obciążeniu udarem będzie wymagało wdrożenia dostępnych i przystępnych cenowo środków mających na celu poprawę nadzoru epidemiologicznego, prewencji (ze szczególnym naciskiem na kontrolę ciśnienia tętniczego, czynniki związane ze stylem życia i środowiskowe), opieki ostrej i rehabilitacji we wszystkich krajach¹⁹. Kluczowe będzie również rozwój systemów nadzoru epidemiologicznego oraz badań kontekstowo-specyficznych w regionach o ograniczonych zasobach².