Jak powstaje uchyłek Zenkera - przyczyny i mechanizm patogenezy

Uchyłek Zenkera jest schorzeniem powstającym w wyniku złożonych procesów patofizjologicznych zachodzących w obrębie połączenia gardłowo-przełykowego. Mechanizm jego powstawania został po raz pierwszy szczegółowo opisany przez niemieckiego patologa Friedricha von Zenkera w 1877 roku, który powiązał istnienie tego uchyłku ze wzrostem ciśnienia wewnątrzgardzielowego1. Współczesne rozumienie patogenezy tego schorzenia opiera się na koncepcji zaburzeń funkcjonalnych górnego zwieracza przełyku oraz strukturalnych słabości ściany gardła.

Podstawowym mechanizmem prowadzącym do powstania uchyłku Zenkera jest przepuklina błony śluzowej i podśluzowej przez obszar anatomicznej słabości, znany jako trójkąt Killiana23. Ten trójkątny obszar znajduje się pomiędzy poprzecznymi włóknami mięśnia pierścienniowo-gardłowego (cricopharyngeus) a ukośnymi włóknami dolnego zwieracza gardła (thyropharyngeus)4. Stanowi on naturalną strefę osłabienia w obrębie mięśniowej ściany przełyku, co czyni go szczególnie podatnym na powstawanie przepuklin.

Ważne: Trójkąt Killiana to naturalny obszar słabości w ścianie gardła, położony pomiędzy dwoma grupami włókien mięśniowych. To właśnie przez ten obszar następuje przepuklina tkanek, prowadząca do powstania uchyłku Zenkera. Zrozumienie tej anatomicznej szczególności jest kluczowe dla właściwego leczenia schorzenia.

Mechanizm zwiększonego ciśnienia wewnątrzgardzielowego

Główną przyczyną powstania uchyłku Zenkera są zaburzenia funkcji mięśnia pierścienniowo-gardłowego, który działa jako górny zwieracz przełyku56. W prawidłowym procesie połykania, po skurczu mięśni gardła, mózg wysyła sygnał do mięśnia pierścienniowo-gardłowego, aby rozluźnił się i umożliwił przejście pokarmu z gardła do przełyku. Jeśli ten mięsień nie rozluźnia się całkowicie lub wystarczająco szybko, pokarm napotyka opór, co prowadzi do znacznego wzrostu ciśnienia w obrębie gardła7.

Mechanizm ten został szczegółowo zbadany za pomocą manometrii. Badania wykazały, że u pacjentów z uchyłkiem Zenkera występuje zwiększone ciśnienie wewnątrzgardzielowe podczas transportu kęsa pokarmowego oraz otwierania górnego zwieracza przełyku8. Nieprawidłowa fizjologia zwężająca mięśnia pierścienniowo-gardłowego skutkuje zwiększonym oporem dla przepływu kęsa pokarmowego, co zostało potwierdzone badaniami histologicznymi wykazującymi strukturalne nieprawidłości tego mięśnia u pacjentów z uchyłkiem Zenkera9.

Proces powstawania przepukliny

Zwiększone ciśnienie podczas połykania powoduje, że pokarm jest wypychany przeciwko górnej części przełyku w miejscu mięśnia pierścienniowo-gardłowego, a słaby obszar w trójkącie Killiana ulega wypychaniu na zewnątrz10. Ciągłe ciśnienie wewnątrzprzełykowe w tym względnie słabym obszarze prowadzi do wypuklenia i stanowi główny mechanizm patogenezy tego schorzenia11. W miarę upływu czasu, ciśnienie wypycha tkankę przez ścianę, tworząc worek lub kieszeń12.

Uchyłek Zenkera jest klasyfikowany jako uchyłek rzekomý (pseudouchyłek), ponieważ obejmuje jedynie błonę śluzową i podśluzową ściany przełyku, a nie warstwę mięśniową1314. Jest to również uchyłek pulsyjny, powstający w wyniku sił wypychających działających od wewnątrz przełyku1516.

Czynniki predysponujące i współistniejące

Indywidualna podatność na powstawanie uchyłków jest spowodowana włóknieniem i histologicznie opisanym stanem zapalnym w obrębie włókien mięśniowych trójkąta Killiana17. Dysfunkcja mięśniowa może być konsekwencją chorób powodujących skurcze przełyku, takich jak achalazja1819. W innych przypadkach przyczyną może być choroba refluksowa przełyku z kurczem mięśnia pierścienniowo-gardłowego20.

Badania sugerują również związek między chorobą refluksową żołądkowo-przełykową a predyspozycją do powstania uchyłku Zenkera2122. Zmiany związane z wiekiem, które wpływają na funkcjonowanie i rozkurczanie górnego zwieracza przełyku, również odgrywają istotną rolę w patogenezie tego schorzenia23. U starszych pacjentów liczne akty połykania wymagane do oczyszczenia kęsa pokarmowego mogą również wytwarzać zwiększone ciśnienie wewnątrzkęsowe, co tłumaczy wysoką częstość występowania tej choroby u osób starszych24.

Uwaga: Chociaż nie udowodniono dotychczas genetycznej predyspozycji do wystąpienia uchyłku Zenkera, istnienie takiej predyspozycji jest możliwe ze względu na opisaną wrodzoną słabość mięśni górnego zwieracza przełyku. Większość przypadków ma jednak charakter nabyty i rozwija się w ciągu wielu lat.

Lokalizacja i charakterystyka anatomiczna

Uchyłki Zenkera rozszerzają się w kierunku lewej strony szyi w 90% przypadków25. Jest to prawdopodobnie spowodowane niewielką wypukłością szyjnej części przełyku w lewą stronę oraz bardziej bocznym położeniem tętnicy szyjnej po lewej stronie, co tworzy potencjalną przestrzeń dla worka26. Sugeruje się również, że występowanie uchyłku Zenkera może być zależne od tego, czy dana osoba jest prawo- czy leworęczna27.

Proces patologiczny w uchyłku Zenkera polega na przepuklinie błony śluzowej przełyku do tyłu pomiędzy mięśniem pierścienniowo-gardłowym a dolnymi mięśniami zwieracza gardła28. Zatrzymywanie się składników pokarmowych i wydzielin w kieszonsce często prowadzi do halitosis, regurgitacji, aspiracji i dysfagii u pacjentów29. Opisany mechanizm skutkuje utworzeniem alternatywnej drogi dla treści pokarmowej30, co ma istotne konsekwencje kliniczne dla pacjentów z tym schorzeniem Zobacz więcej: Zaburzenia funkcji mięśnia pierścienniowo-gardłowego w uchyłku Zenkera.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego powstaje uchyłek Zenkera?

Uchyłek Zenkera powstaje w wyniku zaburzeń funkcji mięśnia pierścienniowo-gardłowego, który nie rozluźnia się prawidłowo podczas połykania. To prowadzi do zwiększonego ciśnienia w gardle i przepukliny błony śluzowej przez słaby obszar zwany trójkątem Killiana.

Czy uchyłek Zenkera jest wrodzony czy nabyty?

Uchyłek Zenkera ma charakter nabyty i rozwija się przez wiele lat w wyniku przewlekłej dysfunkcji mięśnia pierścienniowo-gardłowego. Chociaż możliwa jest genetyczna predyspozycja, nie została ona dotychczas udowodniona.

Dlaczego uchyłek Zenkera częściej występuje po lewej stronie?

Uchyłki Zenkera rozszerzają się w kierunku lewej strony szyi w 90% przypadków z powodu niewielkiej wypukłości szyjnej części przełyku w lewą stronę i bardziej bocznego położenia tętnicy szyjnej po tej stronie.

Czy choroba refluksowa może przyczyniać się do powstania uchyłku Zenkera?

Tak, badania sugerują związek między chorobą refluksową żołądkowo-przełykową a predyspozycją do powstania uchyłku Zenkera. Refleks może powodować kurczenie się mięśnia pierścienniowo-gardłowego i zwiększenie ciśnienia w górnym zwieraczu przełyku.

REKLAMA