Toksokaroza – objawy i manifestacje kliniczne zakażenia

Toksokaroza to zakażenie pasożytnicze wywołane larwami glisty Toxocara canis lub Toxocara cati, które w zależności od przebiegu może manifestować się różnorodnymi objawami lub przebiegać całkowicie bezobjawowo¹². Większość przypadków zakażenia nie powoduje żadnych symptomów, szczególnie u dorosłych, gdzie organizm często samodzielnie eliminuje pasożyty³. Objawy pojawiają się głównie wtedy, gdy dojdzie do spożycia znacznej liczby larw lub gdy organizm wykazuje szczególną wrażliwość na ich obecność⁴.

Manifestacje kliniczne toksokarozy są bezpośrednio związane z migracją larw drugiego stadium przez różne tkanki i narządy organizmu³. Nasilenie objawów zależy od kilku czynników, w tym od liczby spożytych larw, częstotliwości reinfekcji, lokalizacji larw Toxocara oraz odpowiedzi immunologicznej gospodarza⁵. Reakcja immunologiczna na migrujące larwy prowadzi do stanu zapalnego i uszkodzenia tkanek, które są odpowiedzialne za manifestacje kliniczne toksokarozy⁶.

Postacie kliniczne toksokarozy

Toksokaroza obejmuje cztery główne postacie kliniczne: trzewną, oczną, utajoną oraz neurologiczną⁵⁷. Każda z tych postaci charakteryzuje się odmiennymi objawami i lokalizacją larw w organizmie. Postać trzewna (visceral larva migrans) rozwija się, gdy larwy migrują przez główne narządy wewnętrzne, podczas gdy postać oczna (ocular larva migrans) występuje w przypadku inwazji larw do oka⁸.

Postać utajona toksokarozy jest najłagodniejszą i najczęstszą formą zakażenia, charakteryzującą się niespecyficznymi objawami⁹. Postać neurologiczna, choć rzadka, może prowadzić do poważnych powikłań związanych z zajęciem ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego¹⁰. Szczegółowe omówienie każdej z tych postaci wraz z charakterystycznymi objawami zostało przedstawione na osobnych podstronach Zobacz więcej: Postać trzewna i utajona toksokarozy - objawy układowe oraz Zobacz więcej: Postać oczna toksokarozy - objawy i zaburzenia widzenia.

Najczęstsze objawy ogólne

Wśród najczęściej występujących objawów toksokarozy można wyróżnić gorączkę, która jest jednym z najbardziej charakterystycznych symptomów²¹¹. Kaszel, często suchy i przewlekły, występuje w wyniku migracji larw przez płuca i może towarzyszyć mu świszczący oddech¹¹². Ból brzucha jest kolejnym częstym objawem, który może być związany z zajęciem wątroby lub innych narządów jamy brzusznej¹³.

Zmęczenie i ogólne osłabienie organizmu często towarzyszą zakażeniu, szczególnie w przypadkach o większym nasileniu¹⁴. U niektórych pacjentów mogą wystąpić wysypki skórne, w tym pokrzywka, które są wyrazem reakcji alergicznej na obecność larw³¹⁵. Powiększenie węzłów chłonnych, szczególnie szyjnych, jest również często obserwowane u dzieci z toksokarozą¹³.

Objawy ze strony układu oddechowego

Zajęcie układu oddechowego w przebiegu toksokarozy może manifestować się różnorodnymi objawami, od łagodnego kaszlu po ciężkie zapalenie płuc¹⁶. Kaszel jest jednym z najczęstszych objawów i może mieć charakter suchego, drażniącego kaszlu lub być produktywnym z odkrztuszaniem plwociny¹⁷. Świszczący oddech i duszność mogą wystąpić w wyniku skurczu oskrzeli wywołanego przez migrujące larwy¹⁶.

W ciężkich przypadkach może dojść do rozwoju zapalenia płuc o charakterze eozynofilowym, które charakteryzuje się obecnością zwiększonej liczby eozynofili w płucach¹⁸. Zespół Löfflera, charakteryzujący się przejściowymi naciekami płucnymi i eozynofilią, może również wystąpić w przebiegu toksokarozy¹⁹. W wyjątkowo rzadkich przypadkach może dojść do rozwoju ostrego zespołu niewydolności oddechowej¹⁸.

Objawy neurologiczne

Neurologiczne manifestacje toksokarozy, choć rzadkie, mogą być bardzo poważne i obejmować szeroki zakres objawów²⁰. Najczęstszymi objawami neurologicznymi są bóle głowy, które mogą mieć charakter przewlekły i być trudne do leczenia²¹. Drgawki mogą wystąpić w wyniku zajęcia mózgu przez larwy i są jednym z najpoważniejszych objawów neurologicznych³¹⁶.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych o charakterze eozynofilowym może prowadzić do objawów takich jak sztywność karku, gorączka, splątanie oraz nadpobudliwość²². W niektórych przypadkach może dojść do rozwoju encefalopatii, która objawia się zaburzeniami świadomości i funkcji poznawczych²³. Badania wskazują również na możliwość długoterminowych skutków neurologicznych, w tym deficytów poznawczych i potencjalnego związku z chorobami neurodegeneracyjnymi²⁰.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego i wątroby

Zajęcie przewodu pokarmowego i wątroby w przebiegu toksokarozy może manifestować się bólem brzucha, który jest jednym z najczęstszych objawów, występującym u około 35% dzieci z potwierdzonym zakażeniem²¹. Ból może być nawracający i zlokalizowany głównie w nadbrzuszu lub prawym podżebrzu²⁴. Utrata apetytu i spadek masy ciała są również częstymi objawami towarzyszącymi⁸.

Powiększenie wątroby (hepatomegalia) jest charakterystycznym objawem postaci trzewnej toksokarozy i może być wykrywane podczas badania fizycznego²²⁵. W niektórych przypadkach może również dojść do powiększenia śledziony¹. Wątroba jest najczęściej zajętym narządem w postaci trzewnej toksokarozy i może dochodzić do tworzenia się zmian ziarniniakowych oraz zapalenia wątroby⁷.

Bezobjawowy przebieg zakażenia

Należy podkreślić, że znaczna część zakażeń Toxocara przebiega całkowicie bezobjawowo²⁶²⁷. W takich przypadkach organizm samodzielnie eliminuje pasożyty, a jedynym śladem zakażenia mogą być dodatnie wyniki badań serologicznych²⁸. Bezobjawowe zakażenia są szczególnie częste u dorosłych oraz w przypadkach ekspozycji na niewielką liczbę larw²⁷.

Diagnostyka bezobjawowej toksokarozy opiera się głównie na badaniach serologicznych przeprowadzanych u członków rodzin pacjentów z potwierdzoną infekcją²⁸. Ważne jest, aby pamiętać, że nieaktywne larwy Toxocara mogą pozostawać w tkankach przez całe życie i w każdej chwili mogą zostać reaktywowane i rozpocząć migrację²⁸. Z tego powodu nawet bezobjawowe przypadki wymagają obserwacji i ewentualnego leczenia.

Czynniki wpływające na nasilenie objawów

Nasilenie objawów toksokarozy zależy od kilku kluczowych czynników²⁹. Liczba spożytych larw ma bezpośredni wpływ na ciężkość przebiegu choroby – im więcej larw dostanie się do organizmu, tym bardziej nasilone mogą być objawy⁶. Stopień reakcji alergicznej organizmu również odgrywa istotną rolę, przy czym pacjenci z atopią mogą doświadczać cięższego przebiegu toksokarozy²⁹.

Wiek pacjenta ma znaczący wpływ na manifestacje kliniczne zakażenia. Dzieci, szczególnie w wieku przedszkolnym, są bardziej narażone na rozwój ciężkich objawów ze względu na niedojrzałość układu immunologicznego oraz większe prawdopodobieństwo spożycia znacznej liczby larw poprzez kontakt z zanieczyszczoną glebą¹⁰. U dorosłych zakażenie częściej przebiega bezobjawowo lub z łagodnymi objawami³.

Czas wystąpienia objawów i ich dynamika

Objawy toksokarozy mogą rozpocząć się w ciągu kilku tygodni od spożycia jaj zawierających larwy¹⁵. W przypadkach łagodnych symptomy mogą w ogóle nie wystąpić lub pojawić się dopiero po tygodniach czy miesiącach od zakażenia⁶. W cięższych przypadkach objawy mogą manifestować się już w ciągu kilku tygodni od ekspozycji⁶.

Manifestacje oczne mogą wystąpić nawet po 4-10 latach od początkowego zakażenia toksokarozą³⁰, co wskazuje na możliwość długotrwałego utrzymywania się larw w organizmie w stanie uśpienia. Larwy mogą przeżywać w organizmie człowieka przez miesiące lub nawet lata, powodując uszkodzenia w każdym narządzie, który zostanie przez nie zajęty¹³³¹.

Rokowanie i powikłania

Rokowanie w toksokarozy jest na ogół dobre, szczególnie w przypadkach łagodnego przebiegu i przy odpowiednim leczeniu²⁸³². Większość przypadków ma łagodny przebieg i może być samolimitująca, ustępując samoistnie lub po odpowiednim leczeniu³³. Jednak w przypadkach zajęcia oczu lub ośrodkowego układu nerwowego rokowanie może być poważniejsze²⁸.

Najpoważniejszymi powikłaniami toksokarozy są trwała utrata wzroku w przypadku postaci ocznej oraz powikłania neurologiczne, w tym drgawki i zaburzenia neurodegeneracyjne³⁴. Śmiertelne przypadki toksokarozy są bardzo rzadkie i mogą wystąpić jedynie w przypadku ciężkiego zajęcia mózgu, serca lub układu oddechowego³⁸.