Przyczyny raka podstawnokomórkowego – główne czynniki ryzyka

Rak podstawnokomórkowy (BCC) jest najczęstszym nowotworem skóry na świecie, a jego powstanie wynika z kompleksowego oddziaływania czynników środowiskowych i genetycznych. Zrozumienie przyczyn tego schorzenia jest kluczowe dla skutecznej prewencji i wczesnego wykrywania¹.

Promieniowanie ultrafioletowe jako główny czynnik etiologiczny

Podstawową przyczyną raka podstawnokomórkowego jest ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV), które uszkadza DNA w komórkach podstawnych naskórka¹². Promieniowanie UV pochodzące ze słońca, szczególnie długość fal UVB, ale także UVA, wywołuje mutacje w materiale genetycznym komórek, prowadząc do ich niekontrolowanego wzrostu¹.

Szczególnie niebezpieczne jest długotrwałe, kumulatywne narażenie na słońce oraz intensywne, okresowe ekspozycje prowadzące do oparzeń słonecznych³. Badania wykazują, że około 90% nowotworów skóry niemelanomowych, w tym BCC, związanych jest z ekspozycją na promieniowanie UV³. Narażenie w dzieciństwie i okresie dojrzewania ma szczególnie istotne znaczenie w rozwoju BCC w późniejszym życiu¹⁴.

Sztuczne źródła promieniowania UV, takie jak lampy opalające i solaria, również znacząco zwiększają ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego. Korzystanie z lamp opalających zwiększa ryzyko BCC o 24%, a każde użycie solarium dodatkowo podnosi prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu⁵⁶. Zobacz więcej: Promieniowanie UV jako główna przyczyna raka podstawnokomórkowego

Mechanizmy molekularne powstawania BCC

Na poziomie molekularnym rak podstawnokomórkowy rozwija się w wyniku mutacji w kluczowych genach kontrolujących wzrost komórek. Najczęściej występują mutacje w genach PTCH1 lub PTCH2, które są częścią szlaku sygnałowego hedgehog⁷⁸. Te geny supresorowe normalnie kontrolują wzrost komórek, a ich uszkodzenie prowadzi do niekontrolowanego podziału komórkowego⁷.

Promieniowanie UV powoduje powstawanie dimerów tyminy, które są formą uszkodzenia DNA⁹. Zmniejszona zdolność naprawy DNA jest jednym z podstawowych mechanizmów molekularnych odpowiedzialnych za kancerogenny wpływ światła słonecznego w populacji ogólnej⁹. Badania wykazują również wysoką częstość mutacji genu TP53 w przypadkach BCC¹⁰.

Czynniki genetyczne i syndromowe

Predyspozycje genetyczne odgrywają istotną rolę w etiologii raka podstawnokomórkowego. Około 20% przypadków BCC rozwija się na skórze nienarażonej na słońce, co wskazuje na znaczenie czynników innych niż promieniowanie UV¹.

Najważniejszym genetycznym czynnikiem ryzyka jest zespół podstawnokomórkowych znamion barwnikowych (zespół Gorlina), spowodowany mutacjami w genie PTCH1¹¹. Pacjenci z tym zespołem rozwijają liczne BCC już w dzieciństwie¹². Inne rzadkie zespoły genetyczne zwiększające ryzyko BCC to: xeroderma pigmentosum, zespół Rombo oraz zespół Bazex-Dupre-Christol¹¹³. Zobacz więcej: Czynniki genetyczne w rozwoju raka podstawnokomórkowego

Czynniki związane z fototypem skóry

Osoby o jasnym fototypie skóry są szczególnie narażone na rozwój raka podstawnokomórkowego. Największe ryzyko dotyczy osób, które łatwo się opalają i rzadko opalają, mają naturalne jasne lub rude włosy oraz niebieskie lub zielone oczy⁵. Jasna skóra zawiera mniej melaniny – pigmentu chroniącego przed promieniowaniem UV, co czyni ją bardziej podatną na uszkodzenia¹⁴.

Osoby, które w młodości doznały pęcherzących oparzeń słonecznych, mają znacząco podwyższone ryzyko rozwoju BCC w późniejszym życiu⁴¹³. Historia oparzeń słonecznych, szczególnie w dzieciństwie lub okresie dojrzewania, może powodować trwałe uszkodzenia skóry predysponujące do rozwoju nowotworów¹⁴.

Czynniki środowiskowe i zawodowe

Oprócz promieniowania UV, inne czynniki środowiskowe mogą przyczyniać się do rozwoju raka podstawnokomórkowego. Ekspozycja na arsen, szczególnie w postaci nieorganicznych związków arsenu, została zidentyfikowana jako czynnik kancerogenny u ludzi¹⁰¹³. Arsen może znajdować się w zanieczyszczonej wodzie pitnej lub środowisku pracy¹³.

Narażenie zawodowe na promieniowanie UV znacząco zwiększa ryzyko BCC, szczególnie u pracowników wykonujących prace na zewnątrz¹. Badania wykazują odwrotną zależność między zawodową ekspozycją na UV a szerokością geograficzną – im bliżej równika, tym większe ryzyko¹.

Inne czynniki środowiskowe obejmują: ekspozycję na promieniowanie jonizujące, przewlekłe stany zapalne skóry, powikłania po oparzeniach, bliznach lub infekcjach¹⁵¹⁶. W rzadkich przypadkach BCC może rozwijać się w obszarach poddanych radioterapii, zazwyczaj 5-15 lat po leczeniu⁴.

Wpływ wieku, płci i czynników demograficznych

Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju raka podstawnokomórkowego. Większość przypadków diagnozuje się u osób po 50. roku życia, co wynika z kumulatywnego charakteru uszkodzeń DNA spowodowanych przez promieniowanie UV¹³¹⁷. Związane z wiekiem pogorszenie funkcji biologicznych obejmuje zmniejszenie zdolności naprawy DNA, niestabilność genomową i osłabienie funkcji układu immunologicznego¹⁷.

Mężczyźni częściej chorują na BCC niż kobiety, prawdopodobnie z powodu większej rekreacyjnej i zawodowej ekspozycji na słońce¹²¹⁸. Jednak w młodszych grupach wiekowych (poniżej 40 lat) kobiety stanowią większość przypadków¹⁹.

Miejsce zamieszkania również wpływa na ryzyko – osoby żyjące w regionach o intensywnym nasłonecznieniu przez cały rok, na dużych wysokościach lub w niższych szerokościach geograficznych mają podwyższone ryzyko rozwoju BCC¹⁰¹³.

Immunosupresja i choroby współistniejące

Osłabienie układu immunologicznego znacząco zwiększa ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego. Szczególnie narażeni są biorcy przeszczepów narządów przyjmujący leki immunosupresyjne – u tych pacjentów częstość BCC wzrasta dziesięciokrotnie¹²²⁰. Ryzyko wzrasta wraz z czasem trwania terapii immunosupresyjnej¹².

Inne stany związane z osłabieniem odporności, takie jak AIDS, białaczka czy chłoniaki, również predysponują do rozwoju BCC⁴. Pacjenci dializowani mają znacząco wyższe ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego¹³.

Historia wcześniejszych nowotworów skóry

Osoby, które wcześniej chorowały na jakikolwiek typ nowotworu skóry, mają znacząco podwyższone ryzyko rozwoju kolejnych BCC¹³¹⁸. Badania wskazują, że blisko połowa pacjentów z BCC rozwija kolejny nowotwór skóry w ciągu 5 lat⁴. Istnieje około 20% zwiększone ryzyko wystąpienia kolejnej zmiany w ciągu pierwszego roku po diagnozie nowotworu skóry²¹.

Historia rodzinna nowotworów skóry również zwiększa ryzyko, choć BCC nie jest typowo dziedziczny poza rzadkimi zespołami genetycznymi²². Niektóre cechy zwiększające ryzyko BCC, takie jak jasna skóra, skłonność do oparzeń i piegowatość, mogą być dziedziczone rodzinnie²².