Przyczyny przewlekłego zapalenia zatok – co wywołuje chorobę?

Przewlekłe zapalenie zatok to schorzenie o złożonej etiologii, które rozwija się w wyniku współdziałania wielu różnych czynników¹. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia zatok, które najczęściej ma podłoże infekcyjne, przewlekła postać tego schorzenia charakteryzuje się długotrwałym stanem zapalnym błony śluzowej zatok, który utrzymuje się przez co najmniej 12 tygodni².

Głównym problemem w przewlekłym zapaleniu zatok jest przewlekły stan zapalny w zatokach, który może być spowodowany wieloma różnymi czynnikami². Przyczyna przewlekłego zapalenia zatok różni się u poszczególnych pacjentów i często występuje więcej niż jeden czynnik sprawczy². Współczesne badania wskazują, że przewlekłe zapalenie zatok jest raczej chorobą zapalną niż procesem infekcyjnym³.

Główne kategorie przyczyn

Etiologia przewlekłego zapalenia zatok może być podzielona na kilka głównych kategorii. Pierwszą z nich stanowią czynniki infekcyjne, w tym przewlekłe infekcje bakteryjne i grzybicze¹. Drugą grupę tworzą czynniki zapalne, obejmujące alergie i reakcje na czynniki środowiskowe¹. Trzecią kategorię stanowią nieprawidłowości strukturalne, takie jak polipy nosowe czy skrzywienie przegrody nosowej¹.

Istotne znaczenie mają również zaburzenia czynnościowe rzęsek oraz niedobory odporności, które mogą predysponować do rozwoju przewlekłego zapalenia zatok¹. Coraz więcej dowodów wskazuje, że biofilmy bakteryjne odgrywają kluczową rolę w patofizjologii przewlekłych infekcji, w tym przewlekłego zapalenia zatok⁴.

Infekcje jako przyczyna przewlekłego zapalenia zatok

Chociaż przewlekłe zapalenie zatok nie jest głównie chorobą infekcyjną, infekcje mogą przyczyniać się do jego rozwoju lub pogorszenia⁵. Uważa się, że niektóre infekcje wirusowe mogą być początkowym czynnikiem wyzwalającym przewlekłe zapalenie zatok, prawdopodobnie poprzez rozpoczęcie procesu zapalnego, który nigdy nie zostaje w pełni rozwiązany nawet po ustąpieniu wirusa².

Najpowszechniejszymi bakteriami wywołującymi zapalenie zatok są Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis¹. W przypadku przewlekłego zapalenia zatok mogą również występować bakterie beztlenowe oraz Staphylococcus aureus⁶. Zobacz więcej: Infekcje w przewlekłym zapaleniu zatok - bakterie, wirusy i grzyby

Istnieje również związek z przewlekłymi infekcjami bakteryjnymi, choć jest to zagadnienie złożone, kontrowersyjne i nie w pełni zrozumiane². Możliwe, że przewlekła infekcja bakteryjna może powodować niektóre przypadki przewlekłego zapalenia zatok².

Alergie i czynniki środowiskowe

Alergie są znacznie częstsze u osób z przewlekłym zapaleniem zatok niż w populacji ogólnej⁷. Alergie, takie jak na roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt i pleśnie, mogą wywoływać przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i mogą nasilać objawy przewlekłego zapalenia zatok⁷. U dorosłych przewlekłe zapalenie zatok najczęściej wiąże się z obrzękiem błony śluzowej nosa spowodowanym alergiami, szczególnie alergiami na wdychane czynniki takie jak kurz, pleśń, pyłki lub zarodniki grzybów⁸.

Palenie tytoniu jest silnym czynnikiem ryzyka przewlekłego zapalenia zatok². Dym papierosowy uszkadza błonę śluzową nosa i zatok, powodując stan zapalny oraz zwiększoną produkcję śluzu². Wdychanie zanieczyszczeń i innych substancji drażniących, takich jak pestycydy, kurz, środki czyszczące i toksyczne gazy, może również powodować stan zapalny w nosie i zatokach, prowadząc do przewlekłego zapalenia zatok⁷. Zobacz więcej: Alergie i czynniki środowiskowe w przewlekłym zapaleniu zatok

Nieprawidłowości anatomiczne i strukturalne

Czasami zmiany w kształcie przewodów nosowych i zatok mogą powodować zwężenia i uniemożliwiać prawidłowy drenaż śluzu z nosa⁷. Może to przyczyniać się do rozwoju przewlekłego zapalenia zatok⁷. Skrzywienie przegrody nosowej jest częstą przyczyną blokady nosowej i może powodować blokadę jednego lub czasami obu nozdrzy, chociaż nie jest powszechną przyczyną przewlekłego zapalenia zatok⁹.

Polipy nosowe to łagodne narośla, które mogą tworzyć się w błonie śluzowej przewodów nosowych i zatokowych¹⁰. Guzy, polipy nosowe i złamania nosa mogą blokować drenaż zatok, prowadząc do przewlekłego zapalenia zatok⁸. Przewlekłe zapalenie zatok może również występować u osób, których zatoki i przewody nosowe są strukturalnie nieprawidłowo wąskie⁸.

Choroby współistniejące i czynniki genetyczne

Przewlekłe zapalenie zatok może rozwijać się w wyniku innych schorzeń¹¹. Przykłady obejmują mukowiscydozę, ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń, pierwotną dyskinezy rzęsek oraz poważnie osłabiony układ odpornościowy¹¹. Osoby z astmą, mukowiscydozą lub problemami z układem odpornościowym rozwijają przewlekłe zapalenie zatok częściej niż inne osoby⁸.

Przewlekłe zapalenie zatok ma również powiązania z innymi schorzeniami¹¹. Te nie powodują bezpośrednio zapalenia zatok, ale prawdopodobnie mają wspólne przyczyny podstawowe z nim¹¹. Mogą również pogarszać zapalenie zatok i odwrotnie¹¹. Przykłady obejmują astmę, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc oraz nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne¹¹.

Nowoczesne teorie patogenezy

W ciągu ostatnich 15 lat zaproponowano kilka hipotez wyjaśniających całość lub część klinicznego spektrum przewlekłego zapalenia zatok¹². Teorie te odzwierciedlają koncepcję, że przewlekłe zapalenie zatok wynika z dysfunkcyjnej interakcji między indywidualnymi cechami gospodarza a czynnikami egzogennymi dla gospodarza¹².

Sześć głównych teorii dotyczących etiologii i patogenezy przewlekłego zapalenia zatok obejmuje: hipotezę grzybiczą, hipotezę superantygenu, hipotezę biofilmu i hipotezę mikrobiomu – wszystkie podkreślają kluczowe czynniki środowiskowe, oraz hipotezę eikozanoidową i hipotezę bariery immunologicznej, które opisują specyficzne czynniki gospodarza¹².

Pojawia się konsensus w dwóch punktach: po pierwsze, specyficzne czynniki prawdopodobnie różnią się znaczeniem u poszczególnych pacjentów, a po drugie, przewlekłe zapalenie zatok jest procesem postępującym, w którym stan zapalny błony śluzowej jest najczęściej wywoływany przez czynniki egzogenne wdychane przez nos¹³.

Współczesne spojrzenie na przyczyny

Obecnie uważa się, że przewlekłe zapalenie zatok najlepiej opisać jako dysfunkcyjną interakcję, która występuje w miejscu styku między gospodarzem a środowiskiem – błoną śluzową zatok i nosa¹³. Coraz więcej dowodów wskazuje, że te czynniki egzogenne nie są w stanie wyjaśnić pełnego zakresu wariantów klinicznych, profili zapalnych i wzorców histologicznych przewlekłego zapalenia zatok¹⁴.

Grzyby i bakterie są zatem ogólnie postrzegane jako modyfikatory choroby przewlekłego zapalenia zatok, które nasilają, a nie powodują, dysfunkcyjną odpowiedź immunologiczną u gospodarzy z przewlekłym zapaleniem zatok¹⁴. Hipoteza bariery immunologicznej szczególnie podkreśla prawdopodobną rolę genetyki i epigenetyki w rozwoju deficytów funkcjonalnych na poziomie nabłonka zatok i nosa¹⁴.