Pemfigoid pęcherzowy – przyczyny i mechanizmy rozwoju choroby

Pemfigoid pęcherzowy stanowi najczęstszą autoimmunologiczną chorobę pęcherzową, która dotyka głównie osób starszych¹. Jest to złożone schorzenie o wieloczynnikowej etiologii, w którym układ odpornościowy pacjenta błędnie atakuje struktury własnej skóry, prowadząc do charakterystycznego powstawania pęcherzy².

Autoimmunologiczny charakter choroby

Fundamentalną cechą pemfigoidu pęcherzowego jest jego autoimmunologiczny mechanizm rozwoju. Choroba powstaje w wyniku nieprawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego, który zamiast chronić organizm przed patogenami, zaczyna produkować przeciwciała skierowane przeciwko własnym tkankom³. W przypadku pemfigoidu pęcherzowego, głównym celem ataku są białka hemidesmosomów, struktury odpowiedzialne za połączenie naskórka z właściwą skórą⁴.

Specyficznymi celami autoimmunologicznego ataku są białka BP180 (nazywane także kolagenem XVII typu) oraz BP230, które stanowią kluczowe komponenty błony podstawnej skóry⁵. Przeciwciała IgG wiążące się z tymi białkami uruchamiają kaskadę procesów zapalnych, prowadząc do aktywacji dopełniacza, rekrutacji neutrofili i uwalniania enzymów proteolitycznych, które ostatecznie niszczą hemidesmosomy i powodują powstawanie pęcherzy podnaskórkowych⁴.

Czynniki predysponujące

Rozwój pemfigoidu pęcherzowego zależy od złożonej interakcji między czynnikami predysponującymi a wyzwalającymi⁶. Wśród najważniejszych czynników predysponujących należy wymienić uwarunkowania genetyczne, wiek oraz współistniejące choroby.

Predyspozycje genetyczne odgrywają znaczącą rolę w rozwoju choroby. Geny HLA stanowią najistotniejszy czynnik genetyczny predysponujący do mechanizmów autoimmunologicznych. Liczne badania wykazują związek między HLA-DQ1*0301 a różnymi wariantami klinicznymi pemfigoidu⁶. Niektórzy pacjenci mogą mieć wariant genu HLA-DQB1, który zwiększa ich podatność na rozwój pemfigoidu pęcherzowego⁷.

Wiek stanowi kolejny istotny czynnik predysponujący. Pemfigoid pęcherzowy dotyka głównie osób starszych, z średnim wiekiem zachorowania między 75 a 85 lat⁸. Ryzyko rozwoju choroby wzrasta wraz z wiekiem, co może być związane ze zmianami w funkcjonowaniu układu odpornościowego charakterystycznymi dla procesu starzenia⁹.

Czynniki wyzwalające lekowe

Leki stanowią jedną z najważniejszych grup czynników wyzwalających pemfigoid pęcherzowy. Pemfigoid indukowany farmakologicznie może wystąpić do 3 miesięcy po rozpoczęciu przyjmowania leku i jest zazwyczaj obserwowany u młodszych pacjentów¹. Szczegółowe omówienie mechanizmów działania poszczególnych grup leków i ich roli w etiologii choroby znajdziesz w Zobacz więcej: Leki wywołujące pemfigoid pęcherzowy - mechanizmy i czynniki ryzyka.

Wśród najczęściej raportowanych leków wyzwalających pemfigoid pęcherzowy znajdują się diuretyki (furosemid, spironolakton), antybiotyki (amoksycylina, penicylina, ciprofloksacyna), niesteroidowe leki przeciwzapalne (aspiryna, ibuprofen), leki przeciwcukrzycowe (sitagliptyna) oraz nowoczesne terapie onkologiczne (niwolumab, pembrolizumab)¹⁰.

Czynniki fizyczne i środowiskowe

Różnorodne czynniki fizyczne mogą wyzwalać rozwój pemfigoidu pęcherzowego. Promieniowanie ultrafioletowe, stosowane w terapii niektórych chorób skóry, oraz radioterapia w leczeniu nowotworów mogą prowadzić do ujawnienia antygenów BP i inicjować proces chorobowy¹⁰. Mechanizmy działania czynników fizycznych oraz ich znaczenie w patogenezie choroby zostały szczegółowo opisane w Zobacz więcej: Czynniki fizyczne wywołujące pemfigoid pęcherzowy - mechanizmy działania.

Urazy skóry, oparzenia termiczne lub elektryczne, zabiegi chirurgiczne oraz inne formy uszkodzenia tkanek mogą również działać jako czynniki wyzwalające¹¹. Uważa się, że uszkodzenie tkanek może prowadzić do obnażenia lub zmiany właściwości antygenowych normalnie tolerowanych antygenów gospodarza.

Choroby współistniejące jako czynniki ryzyka

Pewne choroby mogą zwiększać ryzyko rozwoju pemfigoidu pęcherzowego lub współwystępować z tym schorzeniem. Szczególnie istotny jest związek z chorobami neurologicznymi, takimi jak choroba Parkinsona, otępienie, udar mózgu, padaczka i stwardnienie rozsiane¹⁰. Związek ten prawdopodobnie wynika z obecności kolagenu XVII zarówno w ośrodkowym układzie nerwowym, jak i w hemidesmosomach skóry⁴.

Inne schorzenia, które mogą być powiązane z pemfigoidem pęcherzowym, to łuszczyca, liszaj płaski, cukrzyca, reumatoidalne zapaleniestawów, wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz różne nowotwory złośliwe¹². Mechanizm tego związku może obejmować reakcje krzyżowe między antygenami neuralnymi a skórnymi lub działanie leków stosowanych w leczeniu tych chorób.

Infekcje jako potencjalne czynniki wyzwalające

Chociaż związek nie jest w pełni udowodniony, różne infekcje mogą odgrywać rolę w inicjacji pemfigoidu pęcherzowego. Szczególnie podejrzewa się rolę infekcji wirusowych, w tym ludzkich wirusów opryszczki (cytomegalowirus, wirus Epsteina-Barr, HHV-6), wirusów zapalenia wątroby typu B i C, Helicobacter pylori oraz Toxoplasma gondii¹³.

Mechanizm działania infekcji może obejmować molekularne naśladownictwo, gdzie sekwencje patogenów przypominają sekwencje w błonie podstawnej naskórka, prowadząc do reakcji krzyżowej układu odpornościowego¹⁴. W przypadkach dziecięcych pemfigoid pęcherzowy może być związany z chorobami wirusowymi i szczepieniami¹⁵.

Znaczenie kliniczne rozpoznania czynników etiologicznych

Identyfikacja potencjalnych czynników środowiskowych jako przyczyny pemfigoidu pęcherzowego ma kluczowe znaczenie kliniczne. U wszystkich pacjentów z rozpoznaniem choroby należy zawsze rozważyć czynnik środowiskowy jako potencjalną przyczynę, ponieważ szybkie jego wyeliminowanie może prowadzić do szybkiej poprawy lub nawet wyleczenia choroby¹³.

Szczególnie ważne jest rozpoznanie pemfigoidu indukowanego farmakologicznie, gdzie natychmiastowe odstawienie podejrzanego leku może skutkować szybką poprawą stanu klinicznego¹⁶. Dlatego też szczegółowy wywiad dotyczący przyjmowanych leków, przebytych zabiegów, ekspozycji na promieniowanie oraz współistniejących chorób stanowi nieodłączny element diagnostyki pemfigoidu pęcherzowego.