Przyczyny mlekotoku – główne czynniki wywołujące

Mlekotok to stan, w którym dochodzi do wydzielania mleka lub substancji mlekopodobnej z brodawek sutkowych u osób, które nie są w ciąży ani nie karmią piersią¹. Aby zrozumieć przyczyny tego zjawiska, należy najpierw poznać mechanizm regulacji produkcji mleka w organizmie.

Rola prolaktyny w powstawaniu mlekotoku

Podstawową przyczyną mlekotoku jest najczęściej nadmierna produkcja prolaktyny – hormonu odpowiedzialnego za stymulację wytwarzania mleka¹. Prolaktyna jest wydzielana przez przednią część przysadki mózgowej, małego gruczołu wielkości fasoli znajdującego się u podstawy mózgu². W warunkach prawidłowych poziom prolaktyny jest kontrolowany przez dopaminę, która działa jako czynnik hamujący jej wydzielanie³.

Gdy równowaga hormonalna zostaje zaburzona i dochodzi do nadmiernej produkcji prolaktyny (hiperprolaktynemii), organizm „myśli”, że powinien produkować mleko, co prowadzi do jego wycieku z brodawek sutkowych¹. Stan ten może wystąpić zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, choć częściej dotyczy płci żeńskiej⁴.

Przyczyny związane z przysadką mózgową

Najczęstszą patologiczną przyczyną mlekotoku są guzy przysadki mózgowej, szczególnie prolaktynoma – łagodny guz wydzielający prolaktynę⁵⁶. Prolaktyniany stanowią najczęściej występujące guzy hormonalnie czynne przysadki mózgowej⁶. Dzielą się one na:

• Mikroprolaktyniany – guzy o średnicy mniejszej niż 1 cm, zazwyczaj powodujące poziomy prolaktyny około 200 ng/ml
• Makroprolaktyniany – guzy większe niż 1 cm, często związane z poziomami prolaktyny przekraczającymi 1000 ng/ml⁶

Inne rodzaje guzów przysadki, nawet te nie wydzielające prolaktyny, również mogą powodować mlekotok poprzez ucisk na szypułę przysadki, co przerywa transport dopaminy z podwzgórza⁷. Prowadzi to do zmniejszenia hamowania wydzielania prolaktyny i w konsekwencji do jej nadmiernej produkcji Zobacz więcej: Guzy przysadki jako przyczyna mlekotoku.

Przyczyny farmakologiczne

Leki stanowią jedną z najczęstszych przyczyn mlekotoku we współczesnej medycynie. Według niektórych badań, przyczyny polekowe mogą odpowiadać nawet za 80% przypadków mlekotoku⁸. Szczególnie problematyczne jest rosnące stosowanie leków prokinetycznych, które często są przepisywane niespecyficznie lub dostępne bez recepty⁸.

Mechanizm działania leków powodujących mlekotok polega głównie na blokowaniu receptorów dopaminowych D2 lub zmniejszaniu syntezy dopaminy, co prowadzi do zmniejszenia hamującego wpływu podwzgórza na przysadkę i zwiększenia wydzielania prolaktyny⁸. Do głównych grup leków wywołujących mlekotok należą Zobacz więcej: Leki jako przyczyna mlekotoku - przegląd farmakologiczny:

• Leki antypsychotyczne – szczególnie fenotiazyny i atypowe neuroleptyki jak risperidon
• Antydepresanty – zwłaszcza selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI)
• Leki przeciwnadciśnieniowe – metylodopa, werapamil
• Środki antyemetyczne – metoklopramid, domperidon
• Hormony – doustne środki antykoncepcyjne zawierające estrogeny²

Zaburzenia endokrynologiczne

Niedoczynność tarczycy (hipotyroza) jest jedną z najważniejszych pozaprzysadkowych przyczyn mlekotoku⁹. W pierwotnej niedoczynności tarczycy dochodzi do zwiększonej produkcji hormonu uwalniającego tyreotropinę (TRH), który może stymulować komórki laktotroficzne przysadki do zwiększonego wydzielania prolaktyny¹⁰. Dodatkowo, zmniejszony metaboliczny klirens prolaktyny u pacjentów z hipotyroza również przyczynia się do podwyższenia jej poziomu we krwi¹¹.

Inne zaburzenia endokrynne mogące powodować mlekotok to choroba Cushinga, akromegalia oraz choroba Addisona⁴. Te schorzenia wpływają na złożone mechanizmy regulacji hormonalnej, prowadząc do zaburzeń w produkcji i metabolizmie prolaktyny.

Choroby systemowe

Przewlekła niewydolność nerek stanowi znaczącą przyczynę mlekotoku, dotykając około 30% pacjentów z końcowym stadium choroby nerek¹². Mechanizm polega na zmniejszonym nerkowym klirensie prolaktyny, co prowadzi do jej kumulacji w organizmie¹⁰¹³. Podobny mechanizm obserwuje się w chorobach wątroby, takich jak marskość, gdzie upośledzona funkcja wątroby wpływa na metabolizm prolaktyny¹⁴.

Czynniki fizyczne i środowiskowe

Nadmierna stymulacja brodawek sutkowych może prowadzić do refleksowego zwiększenia wydzielania prolaktyny i wystąpienia mlekotoku². Do czynników stymulujących należą:

• Częste samobadanie piersi z manipulacją brodawek
• Aktywność seksualna
• Długotrwałe tarcie spowodowane nieodpowiednio dopasowaną odzieżą
• Uszkodzenie nerwów ściany klatki piersiowej w wyniku operacji, oparzeń lub innych urazów²

Przewlekły stres również może być czynnikiem przyczyniającym się do rozwoju mlekotoku poprzez wpływ na regulację hormonalną¹³. Mechanizm ten nie jest w pełni poznany, ale prawdopodobnie związany jest ze złożonymi interakcjami między układem nerwowym a hormonalnym.

Przyczyny idiopatyczne

W znacznym odsetku przypadków, szacowanym na około 40-50%, nie udaje się ustalić konkretnej przyczyny mlekotoku⁴¹⁵. Stan ten określa się jako idiopatyczny mlekotok lub idiopatyczną hiperprolaktynemię. Uważa się, że u tych pacjentów tkanka gruczołowa piersi może być szczególnie wrażliwa na prolaktynę, co oznacza, że nawet prawidłowe poziomy tego hormonu mogą prowadzić do produkcji mleka¹⁶.

Idiopatyczny mlekotok może również wynikać z obecności małych, nierozpoznanych mikroprolaktynianów, które są poniżej progu wykrywalności dostępnych metod diagnostycznych¹⁰.

Specjalne sytuacje

U mężczyzn mlekotok jest rzadszy, ale gdy występuje, często wiąże się z niedoborem testosteronu (hipogonadyzmem męskim)¹⁶. Stan ten zwykle współwystępuje z ginekomastią (powiększeniem piersi) oraz zaburzeniami erekcji i obniżonym libido.

U noworodków mlekotok może wystąpić w wyniku przedostania się wysokich poziomów estrogenów matczynych przez łożysko do krwi dziecka, co powoduje powiększenie tkanki piersiowej i wydzielanie mleka¹⁷. Ten stan jest przejściowy i ustępuje samoistnie.

Znaczenie diagnostyczne różnych przyczyn

Ustalenie przyczyny mlekotoku ma kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania terapeutycznego. Zatrzymanie leku wywołującego objawy przez 72 godziny lub więcej i ponowne oznaczenie poziomu prolaktyny może pomóc w potwierdzeniu polekowej etiologii mlekotoku⁸. Należy jednak pamiętać, że u niektórych pacjentów normalizacja poziomu prolaktyny może zająć tydzień lub więcej.

Mlekotok towarzyszący amenorrei (brakowi miesiączki) jest patognomiczny dla hiperprolaktynemii¹⁸, podczas gdy mlekotok bez zaburzeń miesiączkowania często występuje przy prawidłowych poziomach prolaktyny¹⁸.