Miażdżyca – przyczyny powstania i czynniki ryzyka

Miażdżyca to przewlekła choroba zapalna tętnic, która stanowi główną przyczynę chorób sercowo-naczyniowych na całym świecie¹. Jest to proces charakteryzujący się stopniowym gromadzeniem się blaszek miażdżycowych w ścianach średnich i dużych tętnic, co prowadzi do ich zwężenia i utwardzenia². Choć dokładna etiologia miażdżycy nie jest w pełni poznana, badania naukowe pozwoliły zidentyfikować kluczowe mechanizmy i czynniki odpowiedzialne za jej rozwój.

Mechanizm powstawania miażdżycy

Rozwój miażdżycy rozpoczyna się od uszkodzenia wewnętrznej warstwy tętnicy, zwanej śródbłonkiem³. Gdy śródbłonek traci zdolność do utrzymywania homeostazy naczyniowej, ściana naczynia staje się podatna na zwężenie, infiltrację lipidów, przyczepność leukocytów, aktywację płytek krwi i stres oksydacyjny⁴. Te procesy razem wywołują odpowiedź zapalną, która jest uważana za pierwszy krok w tworzeniu się blaszki miażdżycowej – tak zwanej plamki tłuszczowej.

Po uszkodzeniu wewnętrznej ściany tętnicy, krwinki białe i inne substancje mogą gromadzić się w miejscu urazu⁵. Z czasem tłuszcze, cholesterol i inne substancje również odkładają się na ścianach tętnic, tworząc blaszki miażdżycowe⁶. Proces ten jest napędzany głównie przez lipoproteinę o niskiej gęstości (LDL), która przenosi cholesterol przez krew⁷.

Główne czynniki ryzyka miażdżycy

Badania epidemiologiczne w Ameryce Północnej i Europie zidentyfikowały liczne czynniki ryzyka rozwoju i progresji miażdżycy⁸. Czynniki te można podzielić na modyfikowalne i niemodyfikowalne. Do najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka należą:

• Wysokie ciśnienie krwi – z czasem wysokie ciśnienie może uszkadzać ściany tętnic, umożliwiając odkładanie się blaszek⁹
• Zaburzenia lipidowe – podwyższony poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów oraz niski poziom cholesterolu HDL¹⁰
• Palenie tytoniu – prawie jedna trzecia zgonów spowodowanych chorobą wieńcową jest związana z paleniem lub narażeniem na dym tytoniowy¹¹
• Cukrzyca – wysoki poziom cukru we krwi może uszkadzać wewnętrzne warstwy tętnic, powodując odkładanie się blaszek¹²
• Otyłość i nadwaga – szczególnie otyłość brzuszna zwiększa ryzyko choroby wieńcowej¹³

Do niemodyfikowalnych czynników ryzyka należą wiek, płeć męska oraz obciążenia genetyczne¹⁴. U mężczyzn ryzyko wzrasta po 45. roku życia, a u kobiet po 55. roku życia¹⁵.

Rola czynników genetycznych

Czynniki genetyczne odgrywają znaczącą rolę w rozwoju miażdżycy¹⁶. Historia rodzinna przedwczesnej choroby sercowo-naczyniowej znacznie zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy¹⁷. Szczególnie istotne są mutacje genów związanych z metabolizmem lipidów, takich jak APOA1, APOA5, APOB, APOC1, APOC2, APOE, oraz geny wpływające na inne procesy związane z miażdżycą¹⁸. Badania wykazały również, że niektóre polimorfizmy genetyczne, takie jak polimorfizm PCSK9, są związane z zwiększoną grubością błony wewnętrznej-środkowej tętnicy szyjnej, która jest markerem wczesnej miażdżycy¹⁹.

Szczególnie interesujące są przypadki mutacji w genie ACTA2, które mogą prowadzić do rozwoju choroby wieńcowej u osób w wieku około 30 lat, nawet przy prawidłowych poziomach cholesterolu i braku innych czynników ryzyka²⁰. Mutacja ta powoduje nieprawidłowe fałdowanie białka, co wywołuje stres w komórkach mięśni gładkich, zmuszając je do zwiększonej produkcji cholesterolu wewnątrzkomórkowego²¹. Więcej szczegółów na temat genetycznych uwarunkowań miażdżycy można znaleźć Zobacz więcej: Genetyczne uwarunkowania miażdżycy i dziedziczność.

Czynniki środowiskowe i styl życia

Styl życia ma kluczowy wpływ na rozwój miażdżycy. Niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone może zwiększać poziom cholesterolu²². Brak regularnej aktywności fizycznej jest związany z niezdrowym profilem lipidowym prowadzącym do miażdżycy²³. Z drugiej strony, regularna aktywność fizyczna pomaga utrzymać system sercowo-naczyniowy w optymalnej kondycji, wzmacnia mięsień sercowy i wspomaga przepływ tlenu i krwi w całym organizmie²⁴.

Istotną rolę odgrywa również przewlekły stan zapalny, który może być wywołany różnymi czynnikami środowiskowymi²⁵. Choroby zapalne, takie jak reumatoidalne zapaleniestawów czy łuszczyca, mogą zwiększać ryzyko miażdżycy poprzez wysokie poziomy stanu zapalnego, które mogą uszkadzać naczynia krwionośne²⁶. Szczegółowe omówienie wpływu stylu życia na rozwój miażdżycy znajduje się Zobacz więcej: Wpływ stylu życia na rozwój miażdżycy.

Współczesne spojrzenie na etiologię miażdżycy

Współczesne badania wskazują, że miażdżyca jest chorobą o wieloczynnikowej etiologii, w której kluczową rolę odgrywa przewlekły stan zapalny²⁷. Proces ten jest inicjowany przez akumulację lipoprotein o niskiej gęstości i pozostałych cząsteczek lipoproteinowych oraz aktywny proces zapalny w ogniskowych obszarach tętnic, szczególnie w miejscach zaburzonego, nielaminarnego przepływu w punktach rozgałęzienia tętnic²⁸.

Badania wykazały również, że istnieje związek między niektórymi infekcjami a rozwojem miażdżycy. Szczególnie badany jest związek między dowodami serologicznymi określonych infekcji, takimi jak Chlamydia pneumoniae czy cytomegalowirus, a chorobą wieńcową²⁹. Choć związek ten pozostaje kontrowersyjny, leczenie antybiotykami u pacjentów z udowodnioną miażdżycą nie wykazało zmniejszonego ryzyka zawału serca czy innych chorób naczyniowych wieńcowych³⁰.

Perspektywy przyszłości w badaniach nad etiologią miażdżycy

Badacze nadal poszukują przyczyn miażdżycy i mają nadzieję znaleźć odpowiedzi na pytania dotyczące tego, dlaczego i w jaki sposób tętnice ulegają uszkodzeniu, jak rozwija się i zmienia blaszka miażdżycowa w czasie oraz dlaczego blaszka pęka i prowadzi do zakrzepów³¹. Najnowsze badania sugerują, że komórki mięśni gładkich w blaszce miażdżycowej zachowują się podobnie do komórek nowotworowych – rozmnażają się w sposób niekontrolowany, kiełkują w otaczające tkanki i rozwijają odporność na naturalną śmierć komórkową³².

Zrozumienie etiologii miażdżycy ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii prewencji i leczenia. Mimo że nie można całkowicie odwrócić zmian miażdżycowych, odpowiednie zmiany stylu życia i leczenie mogą spowolnić lub zatrzymać progresję choroby, zmniejszając ryzyko powikłań takich jak zawał serca czy udar mózgu³³.