Epidemiologia malarii – dane statystyczne i występowanie na świecie

Malaria należy do najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie, stanowiąc istotne zagrożenie dla prawie połowy światowej populacji. Według najnowszych danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w 2023 roku odnotowano szacunkowo 263 miliony przypadków malarii i 597 tysięcy zgonów z powodu tej choroby w 83 krajach¹. Liczby te pokazują niewielki wzrost w porównaniu do 2022 roku, kiedy zarejestrowano 252 miliony przypadków².

Malaria jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium, przenoszoną przez komary z rodzaju Anopheles. Występuje w 85 krajach i terytoriach, głównie w obszarach tropikalnych i subtropikalnych³. Pomimo znaczących postępów w walce z malarią w latach 2000-2015, kiedy liczba przypadków stale spadała, od 2015 roku obserwuje się niepokojący trend wzrostowy³.

Rozmieszczenie geograficzne malarii

Największe obciążenie malarią ponosi Region Afrykański WHO, który w 2023 roku był miejscem występowania 94% wszystkich przypadków malarii (246 milionów) i 95% zgonów (569 tysięcy)¹. Ta dysproporcja w rozmieszczeniu geograficznym choroby sprawia, że Afryka Subsaharyjska pozostaje epicentrum globalnej walki z malarią.

Malaria występuje najczęściej w obszarach charakteryzujących się ciepłym klimatem i wysoką wilgotnością, co stwarza idealne warunki dla rozwoju komarów przenoszących chorobę. Do głównych regionów endemicznych należą⁴:

• Afryka Subsaharyjska – największe obciążenie chorobą na świecie
• Ameryka Środkowa i Południowa
• Karaiby, w tym Dominikana i Haiti
• Azja Południowa i Południowo-Wschodnia
• Wyspy na Oceanie Spokojnym (Oceania)

Warto podkreślić, że od 2015 roku Region Europejski WHO jest wolny od malarii, a ostatni przypadek autochtoniczny (miejscowy) został zgłoszony w Tadżykistanie w 2014 roku². Stany Zjednoczone wyeliminowały malarię jako poważny problem zdrowia publicznego już w 1951 roku, chociaż sporadyczne ogniska nadal się pojawiają². Rocznie w USA odnotowuje się około 1300-1500 przypadków malarii, z których niemal wszystkie są związane z podróżami zagranicznymi² Zobacz więcej: Malaria w krajach rozwiniętych - przypadki importowane i nadzór.

Grupy wysokiego ryzyka

Najwyższemu ryzyku ciężkiego przebiegu malarii i zgonu podlegają określone grupy populacyjne. Dzieci poniżej 5 roku życia stanowią grupę szczególnie narażoną – w 2019 roku odpowiadały za 67% wszystkich zgonów z powodu malarii na świecie². Ta alarmująca statystyka podkreśla pilną potrzebę ukierunkowanych działań profilaktycznych w populacji pediatrycznej.

Kobiety w ciąży również należą do grupy wysokiego ryzyka. Szacuje się, że rocznie około 125 milionów kobiet w ciąży jest narażonych na ryzyko zakażenia malarią, a w Afryce Subsaharyjskiej malaria u matek wiąże się z około 200 tysiącami szacowanych zgonów niemowląt rocznie². Te dane pokazują, jak istotne znaczenie ma ochrona kobiet w ciąży przed zakażeniem malarią nie tylko dla ich zdrowia, ale także dla przeżycia ich dzieci.

Nadzór epidemiologiczny i systemy monitorowania

Skuteczny nadzór epidemiologiczny nad malarią stanowi fundament programów kontroli i eliminacji tej choroby. Polega on na ciągłym i systematycznym zbieraniu, analizie i interpretacji danych związanych z malarią, które następnie wykorzystuje się w planowaniu, wdrażaniu i ocenie praktyk zdrowia publicznego⁵. Poprawiony nadzór nad przypadkami malarii i zgonami pomaga ministerstwom zdrowia określić, które obszary lub grupy populacyjne są najbardziej dotknięte chorobą.

Silne systemy nadzoru nad malarią umożliwiają krajom monitorowanie zmieniających się wzorców choroby i projektowanie skutecznych interwencji zdrowotnych. Trzeci filar Globalnej strategii technicznej WHO dla malarii 2016-2030 wzywa do przekształcenia nadzoru nad malarią w podstawową interwencję⁵. W krajach dążących do eliminacji malarii szczególnie istotne staje się wykrywanie i reagowanie na każdy pojedynczy przypadek choroby Zobacz więcej: Systemy nadzoru epidemiologicznego nad malarią - metody i narzędzia.

Trendy i prognozy epidemiologiczne

Analiza długoterminowych trendów epidemiologicznych malarii pokazuje zarówno sukcesy, jak i wyzwania w globalnej walce z tą chorobą. Między 2000 a 2015 rokiem obserwowano stały spadek liczby przypadków malarii, co było wynikiem intensyfikacji działań kontrolnych i wprowadzenia nowych narzędzi profilaktycznych³. Jednak od 2015 roku trend ten uległ odwróceniu, a liczba przypadków zaczęła ponownie wzrastać.

Szczególnie niepokojąca jest sytuacja w regionie Azji i Pacyfiku, gdzie obserwuje się wzrost liczby przypadków malarii. Zgodnie z szacunkami, częściowo przypisywanym niestabilności politycznej i społecznej, która osłabia systemy zdrowotne, liczba przypadków wzrosła z 8 milionów w 2021 roku do około 10,4 miliona w 2023 roku⁶. Ten nagły wzrost zagraża ciągłości nadzoru nad malarią i dostępności podstawowych leków.

Wyzwania epidemiologiczne obejmują również rosnącą oporność pasożytów na leki przeciwmalaryczne oraz komarów na insektycydy. Te czynniki mogą znacząco wpłynąć na skuteczność obecnych strategii kontroli malarii i wymagają ciągłego monitorowania oraz adaptacji podejść terapeutycznych i profilaktycznych. Dlatego tak istotne jest utrzymanie silnych systemów nadzoru epidemiologicznego, które umożliwią wczesne wykrywanie tych niekorzystnych trendów i szybkie reagowanie na nie.