Jak rozpoznać klaustrofobię - proces diagnostyczny i narzędzia

Klaustrofobia to specyficzna fobia charakteryzująca się intensywnym i nieracjonalnym lękiem przed zamkniętymi lub ograniczonymi przestrzeniami1. Dotyczy około 4% populacji i może znacząco wpływać na jakość życia osób dotkniętych tym zaburzeniem1. Właściwa diagnostyka klaustrofobii jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia i pomocy pacjentom w przezwyciężeniu ograniczeń wynikających z tej fobii.

Kryteria diagnostyczne według DSM-5

Diagnostyka klaustrofobii opiera się na kryteriach zawartych w Podręczniku Diagnostycznym i Statystycznym Zaburzeń Psychicznych, wersja piąta (DSM-5)2. Klaustrofobia klasyfikowana jest jako fobia specyficzna, która należy do kategorii zaburzeń lękowych3. Aby postawić diagnozę klaustrofobii, pacjent musi spełniać następujące kryteria:

  • Nadmierny lub nieracjonalny lęk przed specyficznym obiektem lub sytuacją – w przypadku klaustrofobii są to zamknięte przestrzenie1
  • Ekspozycja na budzący lęk bodziec prowadzi do natychmiastowej reakcji lękowej lub ataku paniki1
  • Osoba jest świadoma, że jej lęk jest nadmierny i nieracjonalny1
  • Obiekt lub sytuacja są tolerowane z wyraźnym cierpieniem lub są unikane1
  • Unikanie lub cierpienie związane z obawianym obiektem zakłóca normalne funkcjonowanie osoby w życiu codziennym1
Ważne: Aby postawić diagnozę klaustrofobii, objawy muszą utrzymywać się przez co najmniej sześć miesięcy4. To kryterium czasowe pozwala odróżnić fobię od przejściowego lęku, który może wystąpić u każdego człowieka w określonych sytuacjach.

Proces diagnostyczny

Ocena klaustrofobii rozpoczyna się od pacjenta zgłaszającego się z objawami lęku5. Specjalista musi określić, czy zgłaszany lęk rzeczywiście stanowi fobię, czy jest normalnym strachem, objawem ogólnego schorzenia medycznego lub innego zaburzenia lękowego5. Diagnostykę może przeprowadzić psycholog, psychiatra lub inny wykwalifikowany lekarz3.

Podczas wywiadu kliniczny specjalista dokładnie bada częstotliwość i nasilenie objawów, aby wyjaśnić przyczyny i stopień nasilenia lęku3. Lekarz zapyta o historię medyczną i psychiatryczną pacjenta, oceni jego objawy oraz sprawdzi, czy lęk może być spowodowany oczekiwaniem określonego zdarzenia lub wywołuje ataki lękowe związane ze środowiskiem6.

Narzędzia diagnostyczne i kwestionariusze

Nie istnieją badania laboratoryjne pozwalające na zdiagnozowanie fobii1. Specjaliści wykorzystują jednak różnorodne narzędzia przesiewowe i kwestionariusze do diagnozy klaustrofobii. Skala klaustrofobii (Claustrophobia Scale) jest jednym z głównych narzędzi używanych w diagnostyce7. Składa się z jednej podskali zawierającej 20 pozycji do pomiaru lęku oraz drugiej 18-pozycyjnej skali oceniającej zachowania unikowe7.

Kwestionariusz klaustrofobii (CLQ – Claustrophobia Questionnaire) to kolejne narzędzie diagnostyczne7. Został opracowany w 1993 roku i zmodyfikowany w 2001 roku, składa się z 26 pozycji i jest zaprojektowany do pomiaru strachu w sytuacjach związanych zarówno z uduszeniem, jak i ograniczeniem8. Inne miary psychologiczne, które mogą być wykorzystywane w ocenie klaustrofobii, obejmują Test Unikania Behawioralnego, Harmonogram Wywiadu Zaburzeń Lękowych dla DSM-IV (ADIS-IV) oraz Ustrukturyzowany Wywiad Kliniczny dla Zaburzeń Osi I DSM-IV (SCID-IV)7.

Narzędzia oceny klaustrofobii:

  • Kwestionariusz Ogólnych Przekonań Klaustrofobicznych (CGCQ) – narzędzie przeznaczone do pomiaru myśli i przekonań związanych z sytuacjami klaustrofobicznymi8
  • Kwestionariusz Sytuacji Klaustrofobicznych (CSQ) – skala samooceny oceniająca zarówno lęk, jak i unikanie w 42 różnych zamkniętych lub klaustrofobicznych scenariuszach8
  • Kwestionariusz Klaustrofobii (CLQ) – 26-pozycyjna skala samooceny do pomiaru strachu w sytuacjach związanych z uduszeniem i ograniczeniem8

Diagnostyka różnicowa

Klaustrofobia może być mylona z innymi zaburzeniami psychiatrycznymi7. Niektóre diagnozy różnicowe dla klaustrofobii obejmują paranoję, schizofrenię i zaburzenie obsesyjno-kompulsywne7. Inne potencjalne diagnozy to zaburzenia lękowe, zaburzenie paniki, zaburzenia osobowości, fobia społeczna, hipochondria oraz zespół stresu pourazowego7.

Zaburzenie paniki z agorafobią jest częstą alternatywną diagnozą7. Diagnoza fobii specyficznej jest wybierana nad zaburzeniem paniki, gdy nie ma spontanicznych ataków paniki i nie występuje lęk przed atakami paniki7. Ważne jest rozróżnienie klaustrofobii od innych fobii, takich jak akrofobia (lęk przed wysokością) czy agorafobia (lęk przed sytuacjami, w których ucieczka może być trudna)9.

Osoby z klaustrofobią mogą doświadczać ataków paniki, ale nie każda osoba z atakami paniki ma klaustrofobię9. W zaburzeniu paniki ataki są często nieprowokowane i nieprzewidywalne, podczas gdy w klaustrofobii są zazwyczaj wywoływane przez ograniczenie lub myśl o nim9 Zobacz więcej: Różnicowanie klaustrofobii z innymi zaburzeniami lękowymi.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Może być czas na wizytę u lekarza, jeśli intensywny lęk przed zamkniętymi przestrzeniami zakłóca codzienne aktywności, w tym funkcjonowanie w pracy lub szkole, oddziela od aktywności lub specjalnych wydarzeń z rodziną i przyjaciółmi, pochłania myśli przez większość czasu lub nie pozwala zasnąć10. Wczesna diagnoza może pomóc w zarządzaniu objawami6.

Jeśli objawy stały się uporczywe lub fizyczne objawy lęku zakłócają codzienne życie, warto skontaktować się z lekarzem6. Dobrą wiadomością jest to, że klaustrofobia jest stanem, który można leczyć10. Przy odpowiednim leczeniu możliwe jest przezwyciężenie klaustrofobii lub innych fobii Zobacz więcej: Specjalistyczne procedury diagnostyczne i ocena kliniczna klaustrofobii.

Wpływ na codzienne funkcjonowanie

Klaustrofobia może znacząco wpływać na zdolność pacjenta do normalnego funkcjonowania11. Osoby z klaustrofobią często podejmują znaczne wysiłki, aby unikać sytuacji wywołujących ich lęki11. Może to prowadzić do zakłóceń w codziennym życiu, takich jak unikanie wind lub niektórych środków transportu11. Dla postawienia diagnozy klaustrofobii lęk, niepokój lub unikanie musi utrzymywać się przez sześć miesięcy lub dłużej, co odróżnia go od przemijającego strachu11.

Fobia powoduje znaczący stres lub upośledzenie w społecznym, zawodowym lub innych kluczowych obszarach funkcjonowania osoby9. Lęk nie jest lepiej wyjaśniony przez inne zaburzenie psychiczne, takie jak uogólnione zaburzenie lękowe, PTSD lub OCD9. Właściwa diagnostyka jest kluczowa dla skutecznego leczenia i poprawy jakości życia pacjentów cierpiących na klaustrofobię.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są główne kryteria diagnostyczne klaustrofobii?

Główne kryteria to: nadmierny lęk przed zamkniętymi przestrzeniami, natychmiastowa reakcja lękowa przy ekspozycji, świadomość nieracjonalności lęku, unikanie sytuacji lub tolerowanie ich z cierpieniem, oraz zakłócenie normalnego funkcjonowania. Objawy muszą utrzymywać się co najmniej 6 miesięcy.

Kto może zdiagnozować klaustrofobię?

Klaustrofobię może zdiagnozować psycholog, psychiatra lub inny wykwalifikowany specjalista zdrowia psychicznego. Diagnoza wymaga przeprowadzenia szczegółowego wywiadu klinicznego i oceny objawów zgodnie z kryteriami DSM-5.

Czy istnieją badania laboratoryjne na klaustrofobię?

Nie, nie istnieją żadne badania laboratoryjne ani fizyczne testy do diagnozowania klaustrofobii. Diagnoza opiera się na opisanych doświadczeniach pacjenta, wywiadzie klinicznym oraz specjalistycznych kwestionariuszach i skalach oceny.

Jakie narzędzia używa się do oceny klaustrofobii?

Do oceny klaustrofobii używa się między innymi: Skali Klaustrofobii (20 pytań o lęk i 18 o unikanie), Kwestionariusza Klaustrofobii (CLQ - 26 pozycji), oraz innych narzędzi jak CGCQ, CSQ, ADIS-IV czy SCID-IV.

REKLAMA