Gorączka Q – przyczyny i mechanizmy powstawania choroby

Gorączka Q stanowi chorobę zakaźną o charakterze zoonozy, czyli schorzenia przenoszonego ze zwierząt na ludzi. Za rozwój tej choroby odpowiada specyficzna bakteria, która posiada unikalne właściwości biologiczne umożliwiające jej długotrwałe przetrwanie w środowisku naturalnym oraz skuteczne zakażanie różnych gatunków zwierząt i człowieka¹².

Czynnik etiologiczny

Gorączka Q wywoływana jest przez bakterię Coxiella burnetii, która należy do grupy bakterii Gram-ujemnych o charakterze pleomorficznym³. Jest to mikroorganizm wewnątrzkomórkowy, co oznacza, że do swojego rozwoju i rozmnażania wymaga żywych komórek gospodarza. Pod względem filogenetycznym bakteria ta jest spokrewniona z Legionella, chociaż tradycyjnie klasyfikowana była w rodzinie Rickettsiaceae⁴⁵.

Charakterystyczną cechą C. burnetii jest jej niezwykła odporność na niekorzystne warunki środowiskowe. Bakteria może przetrwać w kurzu i kale przez wiele miesięcy, zachowując swoją zakaźność⁴. Jest odporna na wysokie temperatury, wysychanie oraz wiele środków dezynfekcyjnych, co umożliwia jej długotrwałe utrzymywanie się w środowisku⁶⁷. Ta wyjątkowa stabilność środowiskowa sprawia, że C. burnetii może tworzyć formy przetrwalnikowe podobne do zarodników, które są szczególnie odporne na działanie czynników zewnętrznych⁸.

Naturalne rezerwuary bakterii

Głównym naturalnym rezerwuarem C. burnetii są kleszcze, które odgrywają kluczową rolę w utrzymywaniu cyklu biologicznego bakterii w środowisku naturalnym¹¹¹². Kleszcze mogą przenosić bakterie między zwierzętami, a ich kał również zawiera zakaźne mikroorganizmy, dodatkowo skażając środowisko.

Jednak z perspektywy zdrowia publicznego najważniejszymi rezerwuarami bakterii są zwierzęta hodowlane, szczególnie przeżuwacze. Bydło, owce i kozy stanowią podstawowe źródło zakażeń dla ludzi¹²¹³. Bakteria może również zakażać szeroki spektrum innych zwierząt domowych i dzikich, w tym psy, koty, króliki, konie, świnie, wielbłądy, gryzonie, gady i ptaki¹²¹⁴.

Charakterystyczne jest to, że zakażone zwierzęta często nie wykazują objawów choroby i wydają się całkowicie zdrowe¹⁵¹⁶. Ta bezobjawowa postać zakażenia u zwierząt sprawia, że trudno jest zidentyfikować źródło potencjalnego zagrożenia dla ludzi. U przeżuwaczy C. burnetii wykazuje szczególne powinowactwo do gruczołów mlekowych, macicy i łożyska, gdzie może się namnażać do bardzo wysokich stężeń¹⁷¹⁸.

Mechanizmy przenoszenia bakterii

Główną drogą zakażenia ludzi gorączką Q jest inhalacja, czyli wdychanie skażonych cząstek unoszących się w powietrzu¹⁹. Bakterie C. burnetii wydostają się ze zwierząt wraz z różnymi wydzielinami i wydalinami, tworząc w środowisku zakaźne aerozole. Najwyższe stężenia bakterii występują w płynach porodowych, łożysku, płynie owodniowym oraz wydzielinach z narządów rodnych²⁰²¹.

Gdy materiały zawierające bakterie wysychają, mikroorganizmy stają się częścią kurzu, który może unosić się w powietrzu i przemieszczać na znaczne odległości²². Zakaźne cząstki mogą być przenoszone przez wiatr nawet na odległość kilkuset metrów od źródła zakażenia⁵²³. To zjawisko tłumaczy, dlaczego gorączką Q mogą zachorować również osoby, które nie miały bezpośredniego kontaktu ze zwierzętami hodowlanymi.

Bakteria wydostaje się ze zwierząt także wraz z moczem, kałem i mlekiem²¹²⁴. Mleko zakażonych zwierząt może zawierać żywe bakterie przez wiele miesięcy po zakażeniu, co stanowi potencjalne źródło zakażenia dla ludzi spożywających niepasteryzowane produkty mleczne²⁵. Jednak zakażenie drogą pokarmową, poprzez spożycie skażonego mleka lub produktów mlecznych, występuje znacznie rzadziej niż zakażenie drogą wziewną²⁶.

Grupy zawodowe szczególnie narażone

Gorączka Q jest uznawana za chorobę zawodową, która dotyka przede wszystkim osoby pracujące w bezpośrednim kontakcie ze zwierzętami hodowlanymi³²⁸. Do grup szczególnie narażonych należą rolnicy, hodowcy, pracownicy gospodarstw zajmujących się bydłem, owcami i kozami²⁹. Największe ryzyko zakażenia występuje podczas porodów zwierząt, gdy do powietrza wydostaje się duża ilość bakterii wraz z płynami porodowymi i łożyskiem Zobacz więcej: Mechanizmy zakażenia gorączką Q - drogi przenoszenia bakterii.

Weterynarze stanowią kolejną grupę wysokiego ryzyka ze względu na częsty kontakt z różnymi gatunkami zwierząt oraz wykonywanie zabiegów, podczas których mogą być narażeni na kontakt z zakaźnymi materiałami¹²²⁹. Pracownicy rzeźni, zakładów przetwórstwa mięsa, a także osoby zajmujące się transportem zwierząt również znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka²⁹.

Ryzyko zakażenia dotyczy także pracowników laboratoriów prowadzących badania na zwierzętach, personelu ogrodów zoologicznych, sklepów zoologicznych oraz osób zajmujących się handlem skórami, wełną i futrami²⁹. W niektórych przypadkach zakażenie może wystąpić u personelu medycznego mającego kontakt z krwią, plwocinami lub tkankami zakażonych pacjentów, chociaż przenoszenie choroby między ludźmi jest bardzo rzadkie⁴²⁹.

Czynniki wpływające na ryzyko zakażenia

Ryzyko zachorowania na gorączką Q zależy od kilku istotnych czynników środowiskowych i demograficznych. Wiek odgrywa ważną rolę – częstość występowania choroby i nasilenie objawów zwiększają się wraz z wiekiem, przy czym najwyższa zachorowalność obserwowana jest u osób powyżej 40. roku życia³⁰.

Sezonowość również wpływa na częstość zakażeń. W Stanach Zjednoczonych szczyt zachorowań na gorączką Q przypada na wiosnę, co prawdopodobnie związane jest z okresem porodów u zwierząt hodowlanych³⁰. Warunki meteorologiczne, szczególnie kierunek i siła wiatru, mogą wpływać na rozprzestrzenianie się zakaźnych aerozoli na większe odległości od źródła zakażenia.

Ważnym czynnikiem zwiększającym ryzyko rozwoju przewlekłej postaci gorączki Q są wcześniej istniejące schorzenia, szczególnie wady zastawek serca, tętniaki, nieprawidłowości naczyń krwionośnych oraz osłabienie układu odpornościowego³⁰³¹. Osoby z takimi schorzeniami powinny być szczególnie ostrożne i unikać narażenia na kontakt z potencjalnie zakażonymi zwierzętami.

Rozprzestrzenianie geograficzne

Gorączka Q występuje praktycznie na całym świecie, z wyjątkiem Nowej Zelandii i Antarktydy²³². Choroba została po raz pierwszy opisana w 1935 roku w Queensland w Australii wśród pracowników rzeźni, stąd też pochodzi nazwa „Q fever” (od słowa „query” – pytanie, gdyż początkowo przyczyna choroby była nieznana)³³³.

Współcześnie gorączka Q stanowi problem zdrowia publicznego w wielu krajach, szczególnie tych o rozwiniętej hodowli zwierząt. W Europie częstość występowania bakterii C. burnetii waha się od 30 do 70% w zależności od gatunku zwierząt i kraju³⁴. Choroba pozostaje często niedodiagnozowana w krajach rozwijających się, gdzie brakuje odpowiednich systemów diagnostycznych i świadomości na temat tego schorzenia²⁶³⁵.