Diagnostyka dyspepsji czynnościowej – kryteria, badania i proces rozpoznawania

Dyspepsja czynnościowa, znana również jako niestrawność, to jedno z najczęstszych zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego, dotykające około 7-8% populacji światowej¹². Proces diagnostyczny tego schorzenia stanowi szczególne wyzwanie dla lekarzy, ponieważ opiera się na wykluczeniu innych przyczyn podobnych objawów.

Definicja i charakterystyka diagnostyczna

Dyspepsja czynnościowa jest definiowana jako obecność jednego lub więcej charakterystycznych objawów, takich jak ból nadbrzusza, pieczenie w nadbrzuszu, wczesne uczucie sytości oraz uczucie przepełnienia po posiłku, przy braku zmian strukturalnych wykrywalnych w badaniach obrazowych lub endoskopowych³⁴. Jest to zaburzenie czynnościowe, co oznacza, że rutynowe badania diagnostyczne często nie wykazują żadnych problemów lub przyczyn⁵.

Kluczową cechą diagnostyczną dyspepsji czynnościowej jest to, że stanowi ona diagnozę z wykluczenia⁶⁷. Oznacza to, że lekarz musi najpierw wykluczyć inne schorzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego oraz narządów jamy brzusznej, które mogą wywoływać podobne objawy dyspeptyczne.

Kryteria diagnostyczne Rome IV

Współczesna diagnostyka dyspepsji czynnościowej opiera się na kryteriach Rome IV, które zostały opracowane przez międzynarodową grupę ekspertów w celu standaryzacji rozpoznawania zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego⁸⁹. Zgodnie z tymi kryteriami, diagnoza dyspepsji czynnościowej może zostać postawiona, gdy występuje jeden lub więcej następujących objawów:

• Dokuczliwe uczucie przepełnienia po posiłku (na tyle nasilone, że wpływa na codzienne aktywności)
• Dokuczliwe wczesne uczucie sytości (na tyle nasilone, że uniemożliwia dokończenie posiłku o normalnej wielkości)
• Dokuczliwy ból w nadbrzuszu (na tyle nasilony, że wpływa na codzienne aktywności)
• Dokuczliwe pieczenie w nadbrzuszu (na tyle nasilone, że wpływa na codzienne aktywności)

Kluczowym elementem kryteriów Rome IV jest wymóg czasowy – objawy muszą być obecne przez ostatnie 3 miesiące, a początek objawów musi nastąpić co najmniej 6 miesięcy przed postawieniem diagnozy⁸¹⁰. Dodatkowo, nie może być dowodów na chorobę strukturalną (w tym w badaniu endoskopowym górnego odcinka przewodu pokarmowego), która mogłaby wyjaśniać objawy.

Podtypy dyspepsji czynnościowej

Kryteria Rome IV wyróżniają dwa główne podtypy dyspepsji czynnościowej, które różnią się charakterem dominujących objawów¹¹¹²:

Zespół dyskomfortu poposiłkowego (PDS – Postprandial Distress Syndrome) charakteryzuje się objawami wywołanymi przez posiłki, takimi jak dyskomfort, ból, nudności i uczucie przepełnienia. Aby postawić diagnozę PDS, pacjent musi doświadczać uczucia przepełnienia po posiłku wpływającego na codzienne aktywności lub wczesnego uczucia sytości uniemożliwiającego dokończenie posiłku normalnej wielkości co najmniej przez 3 dni w tygodniu.

Zespół bólu nadbrzusza (EPS – Epigastric Pain Syndrome) odnosi się do bólu lub pieczenia w nadbrzuszu, które nie występuje wyłącznie po posiłkach, może pojawiać się na czczo i może nawet poprawiać się po spożyciu posiłku. Dla rozpoznania EPS pacjent musi doświadczać bólu lub pieczenia w nadbrzuszu wpływającego na codzienne aktywności co najmniej jeden dzień w tygodniu.

Warto podkreślić, że u wielu pacjentów występuje nakładanie się objawów obu podtypów, co jest częstym zjawiskiem w praktyce klinicznej⁷.

Proces diagnostyczny i wykluczanie chorób organicznych

Diagnostyka dyspepsji czynnościowej rozpoczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego¹³¹⁴. Lekarz szczegółowo analizuje charakter objawów, ich nasilenie, związek z posiłkami oraz wpływ na jakość życia pacjenta. Istotne jest również wykluczenie objawów alarmowych, które mogą wskazywać na poważniejsze schorzenia.

Objawy alarmowe, których obecność wymaga pilniejszej diagnostyki, obejmują²¹⁵:

• Dysfagię (trudności w przełykaniu), szczególnie progresywną
• Odynoofagię (bolesne przełykanie)
• Jawne krwawienie z przewodu pokarmowego (smołowate stolce, krwiste wymioty)
• Uporczywe wymioty
• Niezamierzoną utratę masy ciała
• Rodzinny wywiad w kierunku raka żołądka lub przełyku
• Wyczuwalną masę w jamie brzusznej
• Objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza

Podstawowe badania diagnostyczne w dyspepsji czynnościowej mają na celu wykluczenie innych przyczyn objawów dyspeptycznych Zobacz więcej: Badania dodatkowe w diagnostyce dyspepsji czynnościowej - endoskopia, testy laboratoryjne. Kluczowe znaczenie ma również ocena wieku pacjenta, ponieważ wpływa to na strategię diagnostyczną Zobacz więcej: Różnicowanie dyspepsji czynnościowej - wykluczanie chorób organicznych i podobnych schorzeń.

Znaczenie wykluczenia infekcji Helicobacter pylori

Jednym z najważniejszych elementów diagnostyki dyspepsji czynnościowej jest wykluczenie lub potwierdzenie zakażenia bakterią Helicobacter pylori²⁴. Wszyscy pacjenci z objawami dyspeptycznymi powinni być przebadani w kierunku tej bakterii, ponieważ może ona wywoływać problemy żołądkowe podobne do dyspepsji czynnościowej.

Testowanie na obecność H. pylori może obejmować¹⁴¹⁶:

• Test oddechowy z mocznikiem znakowanym węglem-13
• Badanie antygenu w kale
• Badania serologiczne krwi
• Pobranie próbek tkanek podczas endoskopii

Jeśli wykryto zakażenie H. pylori, konieczne jest wdrożenie odpowiedniej terapii eradykacyjnej przed postawieniem ostatecznej diagnozy dyspepsji czynnościowej¹⁶.

Wyzwania diagnostyczne i ograniczenia

Diagnostyka dyspepsji czynnościowej napotyka na szereg wyzwań praktycznych. Głównym problemem jest brak specyficznych biomarkerów, które mogłyby pomóc w potwierdzeniu rozpoznania¹⁵. Wywiad lekarski i badanie kliniczne nie pozwalają w sposób pewny odróżnić dyspepsji czynnościowej od dyspepsji organicznej.

Dodatkowo, kryteria Rome III wykazywały suboptymalne parametry diagnostyczne – czułość na poziomie 61% i swoistość 69% w odróżnianiu dyspepsji czynnościowej od chorób strukturalnych, takich jak choroba wrzodowa⁷¹⁷. Chociaż kryteria Rome IV zostały udoskonalone, nadal pozostają pewne ograniczenia w precyzji diagnostycznej.

Prawdopodobieństwo dyspepsji czynnościowej u pacjenta prezentującego klasyczne objawy dyspeptyczne (uczucie przepełnienia, wczesna sytość, ból nadbrzusza) bez objawów alarmowych wynosi około 0,7, co oznacza, że w wybranych przypadkach można rozważyć wstępne rozpoznanie w praktyce klinicznej⁷.

Znaczenie kompleksowej oceny diagnostycznej

Potwierdzenie diagnozy dyspepsji czynnościowej opiera się na charakterystycznych objawach, wywiadzie chorobowym pacjenta oraz wykluczeniu innych schorzeń górnego odcinka przewodu pokarmowego i narządów górnej części jamy brzusznej, które mogą powodować podobne objawy dyspeptyczne⁶¹⁸.

Najważniejszymi instrumentalnymi badaniami diagnostycznymi o wystarczającej dokładności są ezofagogastroduodenoskopia z oceną obecności Helicobacter pylori oraz ultrasonografia jamy brzusznej⁶¹⁸. Te badania pozwalają wykluczyć większość organicznych przyczyn objawów dyspeptycznych.

Warto podkreślić, że u około 80% pacjentów z objawami dyspeptycznymi, którzy przechodzą badanie endoskopowe, nie stwierdza się nieprawidłowości organicznych, co oznacza, że większość osób z dyspepsją ma dyspepsję czynnościową jako przyczynę swoich objawów¹⁹²⁰.

Perspektywy i kierunki rozwoju diagnostyki

Diagnostyka dyspepsji czynnościowej pozostaje istotnym wyzwaniem dla współczesnej gastroenterologii. Trwają prace nad opracowaniem bardziej precyzyjnych narzędzi diagnostycznych, w tym biomarkerów, które mogłyby ułatwić rozpoznawanie tego schorzenia²¹.

Coraz większą uwagę zwraca się również na znaczenie objawów wywołanych przez posiłki jako ważną i coraz lepiej rozpoznawaną cechę dyspepsji czynnościowej⁷. Rozwój metod oceny funkcji żołądka, takich jak test posiłkowy z substancjami odżywczymi, może w przyszłości przyczynić się do lepszego zrozumienia i diagnostyki tego schorzenia.

Pomimo postępów w zrozumieniu patofizjologii dyspepsji czynnościowej, jej diagnostyka nadal opiera się głównie na kryteriach klinicznych i wykluczeniu chorób organicznych. Kluczowe znaczenie ma dokładna ocena objawów, właściwe przeprowadzenie procesu diagnostycznego oraz indywidualne podejście do każdego pacjenta.