Epidemiologia biegunki – częstość występowania i czynniki ryzyka

Biegunka stanowi jeden z najważniejszych problemów zdrowia publicznego na całym świecie, szczególnie wśród dzieci poniżej 5. roku życia. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), choroby biegunkowe są trzecią najczęstszą przyczyną zgonów wśród dzieci w tej grupie wiekowej i odpowiadają za około 443 832 zgonów rocznie¹. Najnowsze szacunki wskazują, że około 1,2 miliona osób zmarło z powodu chorób biegunkowych w 2021 roku, z czego około 390 000 zgonów dotyczyło dzieci i młodzieży².

Globalna skala problemu

Epidemiologia biegunki wykazuje znaczące różnice między regionami świata. W krajach o niskich i średnich dochodach występuje około 20% zgonów wśród dzieci w wieku 1-59 miesięcy w Afryce Subsaharyjskiej i Azji Południowej, które można przypisać biegunce³. Rocznie odnotowuje się około 2 miliardów epizodów biegunkowych wśród dzieci poniżej 5 lat w krajach rozwijających się, przy średniej częstości występowania wynoszącej 3,2 epizodu na dziecko⁴.

Dane epidemiologiczne wskazują na znaczące różnice w śmiertelności między krajami o różnym poziomie dochodów. Wskaźniki zgonów z powodu chorób biegunkowych w krajach o niskich dochodach są prawie pięćdziesiąt razy wyższe niż w krajach o wysokich dochodach⁵. Ta dysproporcja wynika głównie z ograniczonego dostępu do czystej wody, sanitacji, odpowiedniego leczenia oraz niskich wskaźników szczepień przeciwko patogenom wywołującym choroby biegunkowe.

Charakterystyka epidemiologiczna według grup wiekowych

Epidemiologia biegunki wykazuje wyraźne wzorce związane z wiekiem pacjentów. Najwyższa zachorowalność występuje u niemowląt i małych dzieci, szczególnie między 6. a 11. miesiącem życia⁶. Ten wzorzec można tłumaczyć kilkoma czynnikami: zmniejszaniem się poziomu przeciwciał matczynych, wprowadzaniem pokarmów uzupełniających oraz zwiększoną mobilnością dziecka (raczkowanie).

W Stanach Zjednoczonych, przed wprowadzeniem szczepień przeciwko rotawirusowi w 2006 roku, skumulowana częstość występowania hospitalizacji z powodu biegunki wynosiła 1 hospitalizacja na 23-27 dzieci do 5. roku życia, z ponad 50 000 hospitalizacji rocznie⁷. Rotawirus był odpowiedzialny za 4-5% wszystkich hospitalizacji dziecięcych, generując koszty wynoszące prawie 1 miliard dolarów amerykańskich.

Zmiany epidemiologiczne po wprowadzeniu szczepień

Wprowadzenie szczepień przeciwko rotawirusowi spowodowało znaczące zmiany w epidemiologii biegunki dziecięcej. Pomimo znaczącego wpływu wprowadzenia szczepionki przeciwko rotawirusowi, rotawirus pozostał główną przyczyną hospitalizacji z powodu biegunki u dzieci⁸. Globalnie szacuje się 208 009 rocznych zgonów przypisywanych rotawirusowi wśród dzieci poniżej 5 lat.

Badanie krajowego programu nadzoru szczepionkowego w Stanach Zjednoczonych wykazało istotną zmianę w najczęstszej przyczynie biegunki dziecięcej. Norowirus stał się obecnie główną przyczyną biegunki dziecięcej, wykrywany w 21% przypadków, podczas gdy rotawirus identyfikowano tylko w 12% przypadków⁹. Ta zmiana epidemiologiczna podkreśla sukces programów szczepień przeciwko rotawirusowi.

Etiologia i rozkład patogenów

Współczesne badania epidemiologiczne wykazują, że dziesięć głównych patogenów odpowiada za trzy czwarte zgonów z powodu chorób biegunkowych¹⁰. W badaniu Global Pediatric Diarrhea Surveillance przeprowadzonym w 28 krajach o niskich i średnich dochodach, rotawirus był główną przyczyną biegunki wymagającej hospitalizacji (frakcja przypisywalna 33,3%), następnie Shigella (9,7%), norowirus (6,5%) i adenowirus 40/41 (5,5%)¹¹.

W krajach rozwiniętych większość przypadków ostrej biegunki u dorosłych ma etiologię infekcyjną i większość przypadków ustępuje przy leczeniu objawowym. W Stanach Zjednoczonych, według danych FoodNet z 2022 roku, zgłoszono 25 479 przypadków, 5 981 hospitalizacji i 170 zgonów z powodu infekcji przenoszonych przez żywność¹². Zobacz więcej: Etiologia biegunki - główne patogeny i czynniki sprawcze

Wzorce sezonowe i geograficzne

Epidemiologia biegunki wykazuje wyraźne wzorce sezonowe, które różnią się w zależności od regionu geograficznego. W obszarach tropikalnych rotawirus występuje przez cały rok, ale zwiększa się w okresie zimowym, natomiast bakteryjne biegunki osiągają szczyt w cieplejszym, deszczowym sezonie⁶. W klimacie umiarkowanym bakteryjne biegunki są częstsze w ciepłym sezonie, a wirusowe biegunki w okresach zimowych.

Badania surveillance w różnych regionach świata potwierdzają te wzorce. W Szanghaju obserwowano sezonowy rozkład infekcyjnej biegunki z większymi szczytami w zimie i mniejszymi szczytami latem¹³. W Guangzhou średnia tygodniowa liczba przypadków infekcyjnej biegunki wynosiła 311, ze szczytami na końcu i początku każdego roku oraz niskim poziomem przypadków w pozostałym okresie roku¹⁴. Zobacz więcej: Wzorce sezonowe i geograficzne występowania biegunki

Postępy w redukcji śmiertelności

Pomimo wysokiej zachorowalności, w ostatnich dekadach nastąpił znaczący spadek zgonów z powodu chorób biegunkowych na całym świecie w wyniku interwencji zdrowia publicznego². WHO odnotowała, że „zgony z powodu chorób biegunkowych spadły o 45%, z szóstej najczęstszej przyczyny zgonów w 2000 roku do trzynastej w 2021 roku”¹⁵.

Ta poprawa wynika głównie z lepszego dostępu do czystej wody i sanitacji, terapii nawadniającej doustnie oraz szczepień. Badania wskazują, że znaczący procent chorób biegunkowych można zapobiec poprzez używanie czystej wody pitnej, właściwą sanitację i dobrą higienę osobistą¹⁶. WHO zaleca pięć metod skutecznego zapobiegania i leczenia biegunki: szczepionkę przeciwko rotawirusowi, płyny nawadniające doustnie (ORS), suplementację cynkiem, właściwą higienę osobistą z naciskiem na mycie rąk oraz celowaną antybiotykoterapię w określonych przypadkach.