Przyczyny atrofii pochwy – dlaczego powstaje to schorzenie?

Atrofia pochwy jest schorzeniem, które dotyka znaczny odsetek kobiet, szczególnie po menopauzie. Aby skutecznie zająć się tym problemem, kluczowe jest zrozumienie przyczyn jego powstawania. Głównym czynnikiem etiologicznym jest spadek poziomu estrogenu w organizmie, jednak istnieje również szereg innych okoliczności, które mogą prowadzić do rozwoju tego stanu¹.

Niedobór estrogenu jako główna przyczyna

Estrogen odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia tkanek urogenitalnych. Receptory estrogenowe znajdują się w pochwie, sromie, cewce moczowej i trójkącie pęcherza, gdzie reagują na stymulację estrogenową, utrzymując normalny przepływ krwi, grubość tkanek, elastyczność i wilgotność powierzchni nabłonkowych². W okresie reprodukcyjnym pochwa jest bogata w glikogen, który jest przekształcany przez normalną florę bakteryjną – pałeczki mlekowe – w kwas mlekowy, tworząc kwaśne środowisko o pH od 3,5 do 5,0².

Podczas menopauzy organizm kobiety produkuje znacznie mniej estrogenu – poziom może spaść nawet o 85-95% w porównaniu z okresem przedmenopauzalnym³⁴. Bez odpowiedniego poziomu estrogenu, wyścielenie pochwy staje się cieńsze i mniej elastyczne. Kanał pochwowy może również zwężać się i skracać. Mniejsza ilość estrogenu obniża także produkcję naturalnych płynów pochwowych i zmienia równowagę kwasowo-zasadową w pochwie¹.

Menopauza jako najczęstsza przyczyna

Menopauza jest wiodącą przyczyną obniżenia poziomu krążącego estrogenu, dlatego stanowi etiologię niemal wszystkich przypadków atrofii pochwy⁵. Kobiety w menopauzie są najbardziej narażone na wystąpienie atrofii pochwy, ponieważ ich organizm naturalnie produkuje mniej estrogenu⁶. Szacuje się, że nawet 40-50% kobiet po menopauzie doświadcza objawów związanych z atrofią pochwy⁵⁷.

Okres poprzedzający menopauzę, zwany periomenopauzą, również może prowadzić do wystąpienia objawów atrofii. W tym czasie poziom hormonów ulega wahaniom, a produkcja estrogenu stopniowo maleje⁸. Kobiety mogą zauważać pierwsze objawy już w latach poprzedzających całkowite ustanie miesiączki⁹.

Przyczyny związane z leczeniem onkologicznym

Leczenie nowotworów, szczególnie raka piersi, może znacząco wpływać na rozwój atrofii pochwy Zobacz więcej: Leczenie onkologiczne jako przyczyna atrofii pochvy. Chemioterapia może prowadzić do przedwczesnej niewydolności jajników, szczególnie u kobiet powyżej 40. roku życia¹⁰. Kobiety w okresie przedmenopauzalnym stanowią 25% wszystkich przypadków zdiagnozowanego raka piersi i częściej wymagają systemowej chemioterapii¹⁰.

Radioterapia miednicy również może być przyczyną atrofii pochwy. Napromieniowanie może uszkadzać jajniki i wpływać na produkcję estrogenów, prowadząc do ścieńczenia wyścielenia pochwy¹¹. Według badań, częstość toksyczności pochwowej po radioterapii waha się od 30,7% do 91%¹².

Czynniki hormonalne i farmakologiczne

Szereg leków może interferować z poziomem hormonów, zwiększając ryzyko rozwoju atrofii pochwy Zobacz więcej: Leki i czynniki hormonalne wywołujące atrofię pochvy. Do leków antyestrogenowych, które mogą powodować atrofię pochwy, należą: danazol, nafarelinę, octan medroksyprogesteronu, tamoksyfen oraz leuprolidę⁵¹³.

Niektóre środki antykoncepcyjne, szczególnie te o bardzo niskim stężeniu hormonów lub zawierające wyłącznie progestagen, mogą prowadzić do objawów podobnych do atrofii pochwy¹⁴. Hormonalne środki antykoncepcyjne są wiodącą przyczyną bólu podczas stosunków u kobiet w okresie przedmenopauzalnym¹⁴.

Inne przyczyny hormonalne

Karmienie piersią jest naturalną przyczyną przejściowego obniżenia poziomu estrogenu. Hormon prolaktyna, odpowiedzialny za laktację, może również redukować poziom estrogenu, prowadząc do atrofii pochwy¹⁵. Badania wykazują, że 43% kobiet po porodzie zgłasza suchość pochwy sześć miesięcy po urodzeniu dziecka¹⁵.

Chirurgiczne usunięcie jajników (ooforektomia) prowadzi do nagłego spadku produkcji estrogenu, ponieważ jajniki są głównym miejscem produkcji tego hormonu¹⁶. Operacja ta może być wykonywana jednocześnie z histerektomią lub jako osobny zabieg¹⁷. Przedwczesna menopauza, występująca przed 40. rokiem życia, również może prowadzić do atrofii pochwy¹⁷.

Dodatkowe czynniki ryzyka

Istnieją również inne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju atrofii pochwy lub nasilać jej objawy. Palenie tytoniu zmniejsza krążenie krwi w pochwie i może przyspieszać procesy związane z atrofią¹⁶¹⁸. Brak regularnej aktywności seksualnej może również przyczyniać się do rozwoju atrofii, ponieważ aktywność seksualna zwiększa przepływ krwi do narządów płciowych i pomaga utrzymać elastyczność tkanek pochwowych¹⁶.

Kobiety, które nigdy nie rodziły drogami natury, są bardziej narażone na rozwój atrofii pochwy niż te, które miały porody pochwowe¹⁶¹⁸. Niektóre schorzenia autoimmunologiczne, takie jak zespół Sjögrena, mogą również wpływać na wilgotność tkanek, w tym tkanek pochwowych¹⁹.

Znaczenie wczesnego rozpoznania przyczyn

Zrozumienie przyczyn atrofii pochwy ma kluczowe znaczenie dla odpowiedniego leczenia. Długotrwały spadek stymulacji estrogenowej jest generalnie wymagany, zanim pojawią się objawy atrofii pochwy²⁰. Stan ten ma charakter przewlekły i postępujący, szczególnie jeśli pozostaje nieleczony⁶. Dlatego tak ważne jest szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia – im wcześniej zostanie rozpoczęte, tym mniejsze prawdopodobieństwo pogorszenia się atrofii pochwy⁶.