Epidemiologia adrenoleukodystrofii – częstość występowania i czynniki ryzyka

Adrenoleukodystrofia stanowi najczęstsze zaburzenie peroksysomalne, które dotyka populację na całym świecie bez względu na pochodzenie etniczne czy region geograficzny¹². Schorzenie to charakteryzuje się specyficznym wzorcem dziedziczenia sprzężonego z chromosomem X, co znacząco wpływa na jego epidemiologię i rozkład w populacji.

Szacunkowa częstość występowania adrenoleukodystrofii wynosi około 1 na 17 000 noworodków, uwzględniając zarówno płeć męską, jak i żeńską²³. Według różnych źródeł, wskaźniki te mogą się nieznacznie różnić – od 1 na 14 700 do 1 na 20 000-50 000 urodzeń¹⁴. W Stanach Zjednoczonych częstość występowania u mężczyzn szacuje się na 1 na 21 000, natomiast u kobiet będących nosicielkami na 1 na 16 800⁵⁶.

Różnice związane z płcią

Adrenoleukodystrofia wykazuje wyraźne różnice w manifestacji klinicznej między płciami, co wynika z jej dziedziczenia sprzężonego z chromosomem X. Mężczyźni, posiadający tylko jeden chromosom X, są znacznie bardziej narażeni na rozwinięcie objawów choroby¹⁷. W przypadku wystąpienia mutacji w genie ABCD1, praktycznie wszyscy mężczyźni rozwiną jakąś formę schorzenia w ciągu swojego życia.

Kobiety, posiadające dwa chromosomy X, są zazwyczaj nosicielkami choroby i mogą nie wykazywać objawów przez długi czas lub w ogóle. Jednakże około 80% kobiet z mutacją w genie ABCD1 rozwinie łagodne objawy adrenomieloneuropatii do 60. roku życia⁸⁹. Objawy u kobiet pojawiają się zazwyczaj w późniejszym wieku niż u mężczyzn i charakteryzują się wolniejszą progresją.

Postać mózgowa choroby

Szczególnie istotną z epidemiologicznego punktu widzenia jest postać mózgowa adrenoleukodystrofii, zwana również dziecięcą postacią mózgową (CCALD). Ta najcięższa forma choroby rozwija się u około 35-40% chłopców z mutacją w genie ABCD1, najczęściej między 3. a 18. rokiem życia¹⁰¹¹. Średni wiek diagnozy postaci mózgowej wynosi około 7,9 roku¹².

Warto podkreślić, że obecnie nie istnieją wiarygodne biomarkery pozwalające przewidzieć, który chłopiec z adrenoleukodystrofią rozwinie postać mózgową choroby¹³. Dlatego też wszyscy chłopcy z potwierdzonym rozpoznaniem wymagają regularnego monitorowania za pomocą badań obrazowych mózgu Zobacz więcej: Monitorowanie i obserwacja pacjentów z adrenoleukodystrofią.

Różnice geograficzne i etniczne

Adrenoleukodystrofia występuje na wszystkich kontynentach i we wszystkich grupach etnicznych, nie wykazując preferencji rasowej⁵¹⁰. Choroba została odnotowana w krajach europejskich, Ameryce Łacińskiej, Chinach, Japonii, Indiach, Izraelu, Arabii Saudyjskiej oraz wśród różnych grup etnicznych, w tym Afroamerykanów, rdzennych Amerykanów i Maorysów.

Interesujące jest to, że niektóre badania sugerują nieco wyższą częstość występowania wśród osób pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego¹⁸. Retrospektywne analizy wskazują również na potencjalne różnice w częstości diagnozowania między grupami etnicznymi, co może odzwierciedlać nierówności w dostępie do opieki medycznej przed wprowadzeniem powszechnych badań przesiewowych noworodków.

Czynniki ryzyka i dziedziczenie

Podstawowym czynnikiem ryzyka rozwoju adrenoleukodystrofii jest dziedziczna mutacja w genie ABCD1, zlokalizowanym na chromosomie X¹. Każde dziecko kobiety nosicielki ma 50% szansy na odziedziczenie zmutowanego genu⁹¹⁵. Mężczyźni z adrenoleukodystrofią przekazują zmutowany gen wszystkim córkom (które stają się nosicielkami), ale żadnemu z synów, ponieważ przekazują im chromosom Y.

Istotnym aspektem epidemiologicznym są przypadki bezobjawowych mężczyzn, którzy pomimo posiadania mutacji i podwyższonych poziomów bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, nie wykazują objawów choroby nawet w wieku 60-70 lat¹⁶. Tacy mężczyźni mogą nieświadomie przekazywać mutację swoim córkom, co przyczynia się do „cichego” rozprzestrzeniania się choroby w populacji.

Współczesne trendy epidemiologiczne

Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków radykalnie zmieniło obraz epidemiologiczny adrenoleukodystrofii Zobacz więcej: Badania przesiewowe noworodków w adrenoleukodystrofii - wpływ na epidemiologię. W Kalifornii, gdzie przebadano prawie 1,85 miliona noworodków w ciągu czterech lat, częstość występowania wyniosła 1 na 14 397 u chłopców i 1 na 9 593 u dziewczynek¹⁷. W Minnesocie odnotowano jeszcze wyższą częstość – 1 na 3 878 u chłopców i 1 na 4 845 u dziewczynek.

Te dane sugerują, że rzeczywista częstość występowania adrenoleukodystrofii może być znacznie wyższa niż wcześniej szacowano, a spektrum choroby szersze niż pierwotnie opisywano. Wczesne wykrycie umożliwia wdrożenie odpowiedniego monitorowania i leczenia, co może znacząco poprawić rokowanie pacjentów.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Adrenoleukodystrofia, pomimo swojego rzadkiego charakteru, stanowi istotny problem zdrowia publicznego ze względu na ciężkość przebiegu i potencjalne powikłania. Około 80-86% mężczyzn z chorobą rozwija niewydolność nadnerczy, której szczyt zachorowań przypada między 3. a 10. rokiem życia¹⁷. Wczesne rozpoznanie i leczenie tej powikłania może być życioratujące.

Postać mózgowa choroby, choć dotyka mniejszy odsetek pacjentów, charakteryzuje się szczególnie agresywnym przebiegiem i może prowadzić do ciężkiej niepełnosprawności lub śmierci, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznana i leczona. Dlatego też zwiększenie świadomości na temat choroby wśród pracowników służby zdrowia oraz rozszerzenie programów badań przesiewowych pozostaje kluczowe dla poprawy wyników leczenia.