Przyczyny raka tarczycy – główne czynniki etiologiczne

Rak tarczycy powstaje w wyniku zmian w DNA komórek gruczołu tarczowego, które prowadzą do ich niekontrolowanego wzrostu i podziału. Te zmiany genetyczne, nazywane mutacjami, powodują, że komórki rozmnażają się w szybkim tempie i nie umierają naturalną śmiercią, jak dzieje się to z prawidłowymi komórkami. Gromadzące się nieprawidłowe komórki tworzą masę zwaną guzem, który może rosnąć i zajmować okoliczne tkanki¹.

Pomimo intensywnych badań naukowych, w większości przypadków raka tarczycy nie jest jasne, co dokładnie powoduje mutacje DNA prowadzące do rozwoju nowotworu¹². Naukowcy zidentyfikowali jednak szereg czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia tej choroby.

Mechanizm powstawania mutacji genetycznych

Nowotwory mogą powstawać w wyniku zmian w DNA, które aktywują onkogeny (geny odpowiedzialne za podział komórki) lub dezaktywują geny supresorowe nowotworów (geny spowalniające podział komórek, naprawiające DNA i promujące śmierć komórek). Zmiany w DNA mogą występować z powodu działania czynników zewnętrznych, takich jak promieniowanie, lub mogą być przypadkowymi zdarzeniami zachodzącymi w komórce³.

Większość nowotworów tarczycy nie jest spowodowana dziedzicznymi zmianami genów, lecz mutacje są nabywane w trakcie życia². W różnych typach raka tarczycy komórki mają tendencję do zmian w różnych genach, co tłumaczy różnorodność form tego nowotworu².

Ekspozycja na promieniowanie jonizujące

Ekspozycja na wysokie dawki promieniowania jonizującego jest najlepiej udokumentowanym czynnikiem ryzyka raka tarczycy⁴. Gruczoł tarczowy jest szczególnie wrażliwy na działanie promieniowania, zwłaszcza w okresie dzieciństwa, kiedy tarczyca wydaje się być bardzo radioczuła⁵.

Ryzyko rozwoju raka tarczycy związane z ekspozycją na promieniowanie zależy przede wszystkim od wieku w momencie narażenia – im młodsza osoba, tym większe ryzyko rozwinięcia nowotworu tarczycy⁴. Szczególne zagrożenie dotyczy dzieci, które otrzymały radioterapię w okolicy głowy i szyi⁴.

Historyczne przykłady wpływu promieniowania na rozwój raka tarczycy obejmują przypadki po wybuchach bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki, gdzie około 7% narażonych osób rozwinęło nowotwory tarczycy⁶⁷. Podobnie, po katastrofie w Czarnobylu w 1986 roku odnotowano znaczny wzrost zachorowań na raka tarczycy, szczególnie wśród dzieci narażonych na opady radioaktywne⁸⁹.

Czynniki genetyczne i dziedziczność

Choć większość przypadków raka tarczycy nie ma charakteru dziedzicznego, niektóre osoby dziedziczą mutacje DNA od rodziców, które zwiększają ryzyko rozwoju tego nowotworu². Występowanie rodzinne raka tarczycy dotyczy około 5% przypadków raka brodawkowatego i pęcherzykowego oraz 15-30% przypadków raka rdzeniastego¹⁰.

Szczególne znaczenie mają mutacje w genie RET, które są związane z dziedzicznymi zespołami nowotworowymi. Prawie wszystkie osoby z dziedziczną postacią raka rdzeniastego tarczycy, taką jak w zespole mnogiej neoplazji endokrynnej typu 2 (MEN2), mają mutację w genie RET¹¹. W przypadku sporadycznej (niedziedzicznej) postaci raka rdzeniastego, zmiany w genie RET występują u około 2 na 3 chorych¹¹.

Inne zespoły genetyczne zwiększające ryzyko raka tarczycy to zespół Cowdena, rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) oraz kompleks Carneya typu I¹²¹³. Te rzadkie schorzenia dziedziczne mogą predysponować do różnych typów nowotworów tarczycy Zobacz więcej: Zespoły genetyczne predysponujące do raka tarczycy.

Specyficzne mutacje genowe w różnych typach raka tarczycy

Każdy typ raka tarczycy charakteryzuje się określonymi zmianami genetycznymi. W przypadku raka brodawkowatego, który jest najczęstszą postacią, około połowy przypadków wykazuje zmiany w genie BRAF². Mutacja BRAF V600E jest najczęstszą mutacją prowadzącą do rozwoju raka brodawkowatego (29-69% przypadków)¹⁰.

Rzadziej w raku brodawkowatym występują mutacje w genach RAS lub zmiany w genie RET². Translokacja RET-rak brodawkowaty tarczycy (RET/PTC) występuje w około 7% przypadków tego typu nowotworu¹⁰.

Rak pęcherzykowy często wykazuje zmiany w onkogenach RAS (40-50% przypadków) oraz translokacje PAX8-PPAR w około 30-35% przypadków¹⁴. Rak anaplastyczny, będący najagresywniejszą postacią, charakteryzuje się inaktywującymi mutacjami genu supresorowego p53 w 50-80% przypadków oraz mutacjami genu CTNNB1 w 66% przypadków¹⁴.

Niedobory i nadmiar jodu w diecie

Jod jest niezbędnym pierwiastkiem dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy, gdyż jest potrzebny do produkcji hormonów tarczycy. Niedobór jodu w diecie może zwiększać ryzyko rozwoju niektórych typów raka tarczycy, szczególnie raka pęcherzykowego¹⁵¹⁶.

Badania wykazują, że w regionach o endemicznym niedoborze jodu, takich jak obszary górskie (Alpy, Andy, Himalaje), częściej występuje rak pęcherzykowy z powodu przewlekłej stymulacji tarczycy przez TSH¹⁷. Z drugiej strony, dieta bogata w jod może zwiększać ryzyko raka brodawkowatego¹⁸.

Związek między spożyciem jodu a ryzykiem raka tarczycy jest złożony i wymaga dalszych badań. W krajach rozwiniętych, gdzie jod jest dodawany do soli i innych produktów spożywczych, niedobór jodu rzadko stanowi problem¹⁹.

Schorzenia tarczycy jako czynniki ryzyka

Niektóre nienowotworowe schorzenia tarczycy mogą zwiększać ryzyko rozwoju raka tarczycy. Do takich stanów należą powiększona tarczyca (wole), guzki tarczycy (gruczolakowate) oraz zapalenie tarczycy¹³²¹.

Szczególnie zapalenie tarczycy Hashimoto jest związane ze zwiększonym ryzykiem raka brodawkowatego tarczycy⁶. Przewlekłe, łagodne zapalenie tarczycy może predysponować do rozwoju zmian nowotworowych, przy czym większość pierwotnych chłoniaków tarczycy powstaje niemal zawsze na tle przewlekłego zapalenia limfocytowego tarczycy¹⁷.

Należy jednak podkreślić, że posiadanie łagodnych schorzeń tarczycy tylko nieznacznie zwiększa ryzyko rozwoju raka tarczycy, a większość osób z takimi schorzeniami nigdy nie rozwinie nowotworu Zobacz więcej: Promieniowanie i czynniki środowiskowe w etiologii raka tarczycy.

Inne czynniki środowiskowe i hormonalne

Rak tarczycy występuje znacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn – w stosunku około 3:1²²²³. Eksperci uważają, że może to być związane z hormonem estrogenu, gdyż kobiety mają generalnie wyższe poziomy estrogenu w organizmie¹.

Badania wskazują również na związek między otyłością a zwiększonym ryzykiem raka tarczycy¹⁸²³. Osoby z nadmiarem masy ciała mają wyższe ryzyko rozwoju tego nowotworu, choć mechanizm tego zjawiska nie jest w pełni poznany.

Wiek również ma znaczenie – choć rak tarczycy może wystąpić w każdym wieku, najczęściej diagnozowany jest u osób w wieku 30-60 lat²². Interesujące jest to, że u kobiet szczyt zachorowań przypada na wiek 40-44 lata, podczas gdy u mężczyzn na wiek 70-74 lata²³.

Podsumowanie kluczowych czynników etiologicznych

Etiologia raka tarczycy jest wieloczynnikowa i w większości przypadków pozostaje nieznana. Najważniejszymi udokumentowanymi czynnikami ryzyka są ekspozycja na promieniowanie jonizujące (szczególnie w dzieciństwie), predyspozycje genetyczne oraz niedobory jodu w diecie. Znaczenie mają również płeć żeńska, wiek, otyłość oraz niektóre schorzenia tarczycy.

Zrozumienie przyczyn raka tarczycy ma kluczowe znaczenie dla opracowania strategii prewencyjnych oraz metod wczesnego wykrywania. Choć nie wszystkie czynniki ryzyka można kontrolować, świadomość ich istnienia pozwala na podejmowanie odpowiednich działań profilaktycznych, szczególnie u osób z grupy wysokiego ryzyka.