Kwas eikozapentaenowy (EPA)

Czym jest kwas eikozapentaenowy (EPA) i skąd się bierze?

Kwas eikozapentaenowy to długołańcuchowy wielonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-3 (oznaczany C20:5 n-3). Organizm ludzki nie potrafi go syntetyzować od podstaw – musi być dostarczony z zewnątrz. Teoretycznie możliwa jest konwersja z kwasu alfa-linolenowego (ALA, obecnego m.in. w siemieniu lnianym czy oleju rzepakowym), ale jej wydajność jest bardzo niska: u mężczyzn wynosi do 8%, u kobiet do 21%, a w chorobach przewlekłych, takich jak cukrzyca, spada jeszcze bardziej⁴.

Najlepszym źródłem EPA w diecie są tłuste ryby zimnowodne – łosoś, makrela, sardynki, śledź, tuńczyk. W aptece dostępne są suplementy z olejem rybim (kapsułki lub płyn), a dla osób unikających produktów odzwierzęcych – preparaty z oleju z alg morskich, które dostarczają EPA i DHA o porównywalnej biodostępności¹⁰. W asortymencie aptecznym spotyka się również formę recepturową – etyl eikozapentaenowy (icosapent ethyl) – będącą estrem etylowym EPA, stosowaną w leczeniu ciężkiej hipertriglicerydemii¹¹.

Przeciętna dieta dostarcza jedynie około 150 mg EPA+DHA dziennie, podczas gdy zalecane minimum wynosi 250–500 mg¹². Niedobór jest zatem powszechny, szczególnie u osób rzadko spożywających ryby, wegan, kobiet w ciąży oraz chorych na cukrzycę czy choroby zapalne jelit¹³.

Jak EPA działa w organizmie – mechanizmy działania

EPA wpływa na organizm wielotorowo. Rywalizuje z kwasem arachidonowym (omega-6) o enzymy cyklooksygenazę i lipooksygenazę, co skutkuje powstawaniem metabolitów o działaniu przeciwzapalnym i przeciwpłytkowym – rezolwin (RvE1–RvE3) i słabszych form tromboksanów – zamiast prozapalnych prostaglandyn i leukotrienów¹⁴. Zmiana stosunku EPA do kwasu arachidonowego przesuwa metabolizm komórkowy w kierunku mniej zapalnym¹⁵.

EPA wbudowuje się w fosfolipidy błon komórkowych, poprawiając ich płynność, hamując peroksydację lipidów i zapobiegając tworzeniu się krystalicznych domen cholesterolowych¹⁶. Dzięki licznym wiązaniom podwójnym działa też jako antyoksydant, stabilizując elektrony i przerywając łańcuchowe reakcje wolnorodnikowe¹⁶. Odrębnym mechanizmem jest hamowanie receptorów prostanoidowych TP odpowiedzialnych za skurcz naczyń – badania in vitro na tkankach tętnic wykazały, że EPA blokuje te receptory bezpośrednio, niezależnie od swoich metabolitów¹⁷.

Na poziomie naczyniowym EPA zwiększa biodostępność tlenku azotu (NO) w komórkach śródbłonka, poprawiając efektywność syntazy NO (eNOS) bez zmiany jej ekspresji¹⁸. W wątrobie kwas ten obniża produkcję VLDL (lipoprotein o bardzo małej gęstości) przez hamowanie kluczowych enzymów syntezy trójglicerydów (DGAT) i nasilenie beta-oksydacji kwasów tłuszczowych¹⁹²⁰.

Na co pomaga EPA – potwierdzone zastosowania

Na podstawie Oświadczeń Zdrowotnych zatwierdzonych przez Komisję Europejską EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca (przy 250 mg EPA+DHA dziennie), utrzymania prawidłowego stężenia trójglicerydów (przy 2 g dziennie) oraz prawidłowego ciśnienia tętniczego (przy 3 g dziennie)¹²³. Oświadczenia te dotyczą łącznego spożycia EPA i DHA, nie samego EPA.

W badaniach klinicznych etyl eikozapentaenowy w dawce 4 g/dobę stosowany łącznie ze statyną zmniejszył ryzyko poważnych incydentów sercowo-naczyniowych o 25% w porównaniu z placebo (mediana obserwacji 4,9 roku)²². Wcześniejsze japońskie badanie JELIS wykazało, że EPA w dawce 1800 mg/dobę dodana do statyny obniżyła ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych o 19% w ciągu 4,6 roku²². Warto jednak zaznaczyć, że metaanaliza 14 randomizowanych badań z grupą kontrolną, obejmująca ponad 20 000 pacjentów z chorobą układu krążenia, nie wykazała istotnego zmniejszenia ryzyka ogólnych zdarzeń sercowo-naczyniowych przy suplementacji EPA+DHA w średniej dawce 1,7 g/dobę²³. Różnica wyników może wynikać m.in. z rodzaju preparatu (czysty EPA vs. mieszanina EPA+DHA) i zastosowanych dawek.

W zakresie zdrowia psychicznego metaanalizy wskazują, że preparaty zawierające co najmniej 60% EPA lub czyste EPA w dawce 0,5–1 g dwa razy dziennie łagodzą objawy depresji jako leczenie wspomagające. Towarzystwa psychiatryczne (WFSBP, CANMAT) rekomendują omega-3 z przewagą EPA (1–2 g EPA/dobę) jako uzupełnienie terapii lekowej w dużej depresji, nie zaś jako monoterapię²⁴.

Ile EPA potrzebujesz? Dawkowanie i formy suplementów

EFSA zaleca spożycie 250 mg EPA+DHA dziennie dla dorosłych i dzieci powyżej 2. roku życia jako ilość wystarczającą do wsparcia prawidłowej funkcji serca²⁵. Aby podnieść Omega-3 Index z wartości deficytowej (<4%) do optymalnej (>8%), 95% osób potrzebuje około 2000 mg EPA+DHA dziennie – znacznie więcej niż zapewnia jedna–dwie porcje tłustej ryby tygodniowo⁵. Dawki terapeutyczne w konkretnych wskazaniach mogą być wyższe: przy hipertriglicerydemii stosuje się 2–4 g dziennie, a w badaniach nad depresją – 1–2 g EPA dziennie²⁴²⁶.

Biodostępność EPA zależy od formy preparatu. Trójglicerydy i wolne kwasy tłuszczowe wchłaniają się lepiej niż estry etylowe, ponieważ te ostatnie wymagają trawienia przez lipazę²⁷. Dlatego suplementy w formie trójglicerydowej lub wolnych kwasów tłuszczowych są skuteczniejsze w podnoszeniu Omega-3 Index przy tej samej dawce. Niezależnie od formy, preparat należy przyjmować z posiłkiem – poprawia to wchłanianie i zmniejsza ryzyko dolegliwości żołądkowych²⁸.

Etyl eikozapentaenowy (forma recepturowa) działa jako prolekowy – po wchłonięciu ulega desestryfikacji do aktywnego EPA. Szczytowe stężenie w osoczu osiągane jest po około 5 godzinach, a stan równowagi – po mniej więcej 28 dniach stosowania²⁹. Okres półtrwania EPA wynosi około 79–89 godzin, co oznacza powolne eliminowanie i kumulację w tkankach²⁹³⁰. EPA jest metabolizowany głównie przez beta-oksydację w wątrobie; droga przez cytochrom P450 ma drugorzędne znaczenie i nie powoduje klinicznie istotnych interakcji z lekami metabolizowanymi przez CYP3A4, CYP2C8, CYP2C9 ani CYP2C19³¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą stosowanie EPA, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfarynę, heparynę) lub przeciwpłytkowe (aspirynę, klopidogrel, tiklopidynę) – EPA hamuje agregację płytek i może nasilić działanie tych leków, zwiększając ryzyko krwawień⁹³⁴.
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub skłonność do krwotoków⁸.
• Planujesz operację lub zabieg stomatologiczny – poinformuj lekarza o suplementacji.
• Cierpisz na migotanie przedsionków lub masz inne arytmie serca – dane z metaanaliz wskazują, że dawki EPA powyżej 1 g dziennie mogą zwiększać ryzyko migotania przedsionków⁷.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią i rozważasz przyjmowanie oleju z wątroby dorsza lub innych olejów z ryb wątrobowych – mogą zawierać dużo witaminy A, której nadmiar jest szkodliwy dla płodu. Bezpieczniejszy wybór to olej z ciała ryby lub suplement algowy³⁵.
• Zauważysz nasilone krwawienia z dziąseł, przedłużone krwawienie po skaleczeniu, siniaki pojawiające się bez wyraźnej przyczyny lub nieregularny rytm serca – przerwij suplementację i skonsultuj się z lekarzem.
• Stosujesz dawki powyżej 3 g EPA+DHA dziennie bez nadzoru lekarskiego – przy bardzo wysokich dawkach mogą pojawić się dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, odbijanie) lub wpływ na stężenie glukozy i LDL-cholesterolu³⁶.

Dla suplementów diety EFSA uznaje za bezpieczne dawki do 5 g EPA+DHA łącznie dziennie dla dorosłych (z wyłączeniem dzieci)³⁷. Oświadczenia zdrowotne UE dotyczące ciśnienia krwi i trójglicerydów nakładają obowiązek informowania konsumentów o nieprzekraczaniu 5 g EPA+DHA dziennie z suplementów i żywności wzbogaconej łącznie.

EPA w codziennej praktyce – wskazówki dla pacjenta

Jeśli chcesz zadbać o odpowiedni poziom EPA, zacznij od diety: dwie porcje tłustej ryby morskiej tygodniowo to minimum, choć dla większości osób wciąż za mało, by osiągnąć optymalny Omega-3 Index. Wybierając suplement, zwróć uwagę na zawartość EPA i DHA – nie samego oleju rybiego – oraz na formę: trójglicerydowa lub wolnych kwasów tłuszczowych wchłania się lepiej niż ester etylowy²⁷. Przyjmuj preparat z posiłkiem zawierającym tłuszcz, by poprawić wchłanianie²⁸. Efekty suplementacji są widoczne stopniowo – pełne nasycenie tkanek EPA następuje po kilku tygodniach, a erytrocyty osiągają nowe stężenie po około miesiącu³⁷. Jeśli masz wątpliwości co do dawki lub wyboru preparatu, skonsultuj się z farmaceutą – szczególnie gdy przyjmujesz inne leki lub masz chorobę przewlekłą.