Czym jest fosfomycyna i kiedy należy zachować ostrożność?

Fosfomycyna to antybiotyk należący do grupy leków przeciwbakteryjnych, stosowany przede wszystkim w leczeniu ostrych, niepowikłanych zakażeń dróg moczowych, a także w zapobieganiu infekcjom związanym z niektórymi zabiegami medycznymi1234. Substancja czynna występuje najczęściej w postaci fosfomycyny z trometamolem, dostępnej jako granulat do sporządzania roztworu doustnego.

Jak każdy lek, fosfomycyna nie zawsze może być stosowana u wszystkich pacjentów. Wyróżniamy przeciwwskazania bezwzględne (całkowity zakaz stosowania) oraz przeciwwskazania względne (możliwość zastosowania jedynie po ocenie korzyści i ryzyka przez lekarza). Istnieją także sytuacje, w których lek nie jest przeciwwskazany, ale jego użycie wymaga zachowania szczególnej ostrożności, np. u osób z określonymi schorzeniami czy przyjmujących inne leki5678.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy fosfomycyna jest zakazana?

  • Nadwrażliwość na fosfomycynę lub substancje pomocnicze – jeśli kiedykolwiek wystąpiła reakcja alergiczna na fosfomycynę lub którykolwiek składnik leku, nie wolno go stosować. Takie reakcje mogą mieć ciężki, a nawet zagrażający życiu przebieg, jak anafilaksja9101112.
  • Ciężka niewydolność nerek (klirens kreatyniny <10 ml/min) lub hemodializa – w przypadku znacznie upośledzonej pracy nerek fosfomycyna nie powinna być stosowana, ponieważ jej usuwanie z organizmu jest zaburzone, co może prowadzić do toksycznych stężeń i niebezpiecznych powikłań9.
  • Rzadkie dziedziczne zaburzenia związane z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy – niektóre produkty zawierające fosfomycynę mają w składzie sacharozę lub inne cukry, które są przeciwwskazane u osób z tymi rzadkimi zaburzeniami metabolicznymi. Ich przyjęcie może prowadzić do ciężkich zaburzeń trawienia, hipoglikemii lub poważnych reakcji ogólnoustrojowych13141516.

Przeciwwskazania względne – ostrożność i indywidualna ocena lekarza

Są sytuacje, w których fosfomycyna nie jest całkowicie zakazana, ale jej stosowanie wymaga szczególnej ostrożności oraz indywidualnej oceny przez lekarza:

  • Dzieci poniżej 12. roku życia – nie określono bezpieczeństwa ani skuteczności stosowania fosfomycyny w tej grupie wiekowej, dlatego jej użycie nie jest zalecane171819.
  • Przewlekłe zakażenia układu moczowego u mężczyzn – takie zakażenia często mają charakter powikłany i mogą być wywołane przez bakterie oporne na fosfomycynę. W tych przypadkach konieczna jest szczegółowa diagnostyka i wybór innego leczenia171819.
  • Obecność barwników (np. żółcień pomarańczowa E110) lub innych substancji pomocniczych – u osób z alergią na barwniki spożywcze niektóre preparaty fosfomycyny mogą wywołać reakcję alergiczną15.
Ważne: Fosfomycyna nie powinna być stosowana u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek oraz podczas hemodializy, ponieważ może dojść do kumulacji leku i poważnych działań niepożądanych. Szczególną uwagę należy zwrócić na osoby z rzadkimi zaburzeniami metabolizmu cukrów, dla których obecność sacharozy, glukozy lub innych cukrów w preparacie może być groźna dla zdrowia. U dzieci poniżej 12 lat oraz u mężczyzn z przewlekłymi zakażeniami układu moczowego stosowanie fosfomycyny nie jest zalecane z uwagi na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności lub ryzyko nieskuteczności leczenia9171819.

Sytuacje wymagające szczególnej ostrożności

Nawet jeśli nie występują bezwzględne przeciwwskazania, są sytuacje, w których należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania fosfomycyny:

  • Reakcje nadwrażliwości – podczas leczenia mogą wystąpić ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksja. Jeśli pojawią się objawy alergii, leczenie należy natychmiast przerwać, a leku nie stosować ponownie5678.
  • Biegunka związana z antybiotykoterapią – fosfomycyna, podobnie jak inne antybiotyki, może powodować biegunkę wywołaną przez Clostridioides difficile. Jeśli pojawi się ciężka, uporczywa lub krwawa biegunka, należy skonsultować się z lekarzem i przerwać leczenie5678.
  • Pacjenci z zaburzeniami elektrolitowymi – niektóre preparaty mogą zawierać sód; choć zwykle jest go bardzo mało, osoby z dietą niskosodową powinny zwracać uwagę na ten składnik16.
  • Nietolerancja cukrów – obecność sacharozy lub innych cukrów w preparacie wymaga ostrożności u osób z cukrzycą lub innymi zaburzeniami metabolicznymi, nawet jeśli nie występują rzadkie dziedziczne choroby metaboliczne13141516.

Konieczność dostosowania dawki

W przypadku umiarkowanej niewydolności nerek (klirens kreatyniny powyżej 10 ml/min) lekarz może rozważyć modyfikację dawki lub częstotliwości podawania. W ciężkiej niewydolności nerek (poniżej 10 ml/min) lek jest przeciwwskazany9.

Uwaga: Stosowanie fosfomycyny u osób z biegunką podczas lub po leczeniu antybiotykiem wymaga natychmiastowej konsultacji lekarskiej, ponieważ może to być objaw groźnego dla życia powikłania. Osoby z alergią na barwniki lub substancje pomocnicze, a także pacjenci z nietolerancją cukrów, powinni dokładnie sprawdzić skład preparatu przed zastosowaniem. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów alergii, leczenie należy natychmiast przerwać i nie stosować fosfomycyny ponownie513614715816.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Nadwrażliwość na fosfomycynę lub składniki preparatu Przeciwwskazane
Ciężka niewydolność nerek (klirens kreatyniny <10 ml/min), hemodializa Przeciwwskazane
Rzadkie dziedziczne zaburzenia związane z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy, niedoborem sacharazy-izomaltazy Przeciwwskazane
Dzieci poniżej 12. roku życia Należy zachować ostrożność
Przewlekłe zakażenia układu moczowego u mężczyzn Należy zachować ostrożność
Alergia na barwniki (np. żółcień pomarańczowa E110) lub inne substancje pomocnicze Należy zachować ostrożność
Biegunka związana z antybiotykoterapią Należy zachować ostrożność

Fosfomycyna – bezpieczeństwo stosowania zależy od indywidualnych czynników

Fosfomycyna jest skutecznym i wygodnym antybiotykiem w leczeniu zakażeń układu moczowego, jednak jej stosowanie wymaga uwzględnienia szeregu przeciwwskazań. Najważniejsze z nich to alergia na fosfomycynę lub jej składniki, ciężka niewydolność nerek, rzadkie zaburzenia metaboliczne oraz określone grupy pacjentów, takie jak dzieci poniżej 12 lat i mężczyźni z przewlekłymi zakażeniami dróg moczowych. Zachowanie ostrożności i ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarskich pozwala na skuteczne i bezpieczne leczenie. Przed zastosowaniem fosfomycyny zawsze warto zwrócić uwagę na skład preparatu oraz omówić z lekarzem wszystkie ewentualne wątpliwości dotyczące zdrowia i innych przyjmowanych leków95106171411718151281916.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie wolno stosować fosfomycyny?

Fosfomycyny nie należy stosować w przypadku nadwrażliwości na lek lub jego składniki, ciężkiej niewydolności nerek (klirens kreatyniny poniżej 10 ml/min), u osób dializowanych oraz przy rzadkich dziedzicznych zaburzeniach metabolizmu cukrów, takich jak nietolerancja fruktozy, zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedobór sacharazy-izomaltazy9101112.

Czy fosfomycynę można stosować u dzieci?

Nie zaleca się stosowania fosfomycyny u dzieci poniżej 12 lat, ponieważ nie określono jej bezpieczeństwa ani skuteczności w tej grupie wiekowej171819.

Co zrobić, jeśli po fosfomycynie pojawi się biegunka?

Jeśli pojawi się ciężka, uporczywa lub krwawa biegunka podczas lub po leczeniu fosfomycyną, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem, ponieważ może to być objaw poważnej choroby związanej z antybiotykoterapią5678.

Czy osoby z cukrzycą mogą przyjmować fosfomycynę?

Niektóre preparaty fosfomycyny zawierają sacharozę lub glukozę, dlatego osoby z cukrzycą powinny zwrócić uwagę na skład i skonsultować się z lekarzem przed zastosowaniem leku13141516.