Teofilina – co to za substancja i kiedy jest przeciwwskazana?
Teofilina to substancja należąca do grupy ksantyn, wykorzystywana głównie w leczeniu objawów związanych z astmą oskrzelową i przewlekłą obturacyjną chorobą płuc12. Jej działanie polega na rozkurczaniu mięśni gładkich oskrzeli, poprawie pracy przepony oraz łagodzeniu duszności34. Jednak nie w każdej sytuacji teofilina może być bezpiecznie stosowana. W niektórych przypadkach jej użycie jest bezwzględnie zakazane, w innych – dopuszczalne tylko w wyjątkowych okolicznościach po konsultacji z lekarzem. Istnieją też sytuacje, w których należy zachować szczególną ostrożność, monitorować leczenie i ewentualnie dostosować dawkę56.
Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować teofiliny?
- Nadwrażliwość na teofilinę, inne pochodne ksantyn lub substancje pomocnicze – podanie leku osobom uczulonym może prowadzić do ciężkich reakcji alergicznych, w tym do zagrażającego życiu wstrząsu anafilaktycznego789.
- Świeży zawał serca – teofilina może dodatkowo obciążać serce, prowadząc do pogorszenia stanu pacjenta, a nawet do groźnych zaburzeń rytmu serca789.
- Ostre zaburzenia rytmu serca (tachyarytmia) – lek może nasilać istniejące zaburzenia rytmu, co grozi poważnymi powikłaniami sercowymi8109.
- Wstrząs lub zapaść – podanie teofiliny w takich sytuacjach może pogorszyć stan ogólny i utrudnić leczenie89.
- Ciężkie choroby wątroby, marskość wątroby, ostre zapalenie lub ciężka niewydolność wątroby – teofilina jest metabolizowana w wątrobie, więc jej stosowanie może prowadzić do gromadzenia się leku i ciężkiego zatrucia789.
- Obrzęk płuc – obecność tej choroby zwiększa ryzyko powikłań oddechowych po podaniu teofiliny789.
- Skłonność do drgawek, padaczka – teofilina może obniżać próg drgawkowy, co zwiększa ryzyko wystąpienia napadów padaczkowych789.
- Dzieci w określonych grupach wiekowych – niektóre postacie teofiliny są przeciwwskazane u dzieci w wieku poniżej 6 miesięcy, 6 lat lub 12 lat, w zależności od produktu7810119.
- W niektórych połączeniach z innymi lekami – np. przy nietolerancji substancji pomocniczych, takich jak laktoza, sacharoza, glukoza, sorbitol, czy etanol, obecnych w wybranych postaciach teofiliny121314.
Przeciwwskazania względne – stosowanie tylko w wyjątkowych przypadkach
Są sytuacje, w których teofilinę można podać tylko po bardzo dokładnej ocenie przez lekarza, gdy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko. Dotyczy to zwłaszcza osób z:
- nadciśnieniem tętniczym56
- niestabilną dławicą piersiową614
- ryzykiem zaburzeń rytmu serca, w tym tachyarytmii614
- przerostową kardiomiopatią ze zwężeniem drogi odpływu6
- nadczynnością tarczycy614
- chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy614
- zaburzeniami czynności nerek lub wątroby614
- porfirią614
- niewydolnością serca, sercem płucnym6
- jaskrą6
- cukrzycą6
- długo utrzymującą się gorączką6
- zakażeniami wirusowymi6
- jednoczesnym stosowaniem leków spowalniających metabolizm teofiliny6
Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?
Stosowanie teofiliny wymaga szczególnej ostrożności w wielu sytuacjach klinicznych, zwłaszcza u osób:
- w podeszłym wieku – ze względu na zmniejszoną sprawność wątroby, nerek lub serca, ryzyko działań niepożądanych jest wyższe; często konieczne jest zmniejszenie dawki1516
- z przewlekłymi chorobami płuc, krążenia lub oddychania517
- z chorobami nerek i wątroby – należy monitorować stężenie teofiliny w osoczu i ewentualnie dostosować dawkę5614
- z zaburzeniami metabolicznymi, np. cukrzycą, jaskrą, porfirią56
- z chorobami żołądka i dwunastnicy (wrzody)56
- po 55. roku życia, zwłaszcza u mężczyzn – w tej grupie częściej występuje spowolniony metabolizm teofiliny, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych517
- u dzieci w pierwszym roku życia – konieczne jest indywidualne podejście do dawkowania5
- w trakcie szczepień i podczas infekcji wirusowych – ryzyko działań niepożądanych może być wyższe56
- przy długo utrzymującej się gorączce – gorączka zmniejsza wydalanie teofiliny z organizmu, co wymaga zmniejszenia dawki51618
- podczas stosowania leków, które spowalniają rozkład teofiliny w organizmie56
- u osób otyłych, z chorobą alkoholową, zaburzeniami wchłaniania cukrów, nietolerancją laktozy, galaktozy lub fruktozy – niektóre preparaty zawierają substancje pomocnicze, które mogą być przeciwwskazane w tych schorzeniach171214
W wymienionych wyżej przypadkach najczęściej konieczne jest indywidualne dostosowanie dawki oraz regularne badania stężenia teofiliny we krwi, aby zapobiec zatruciu lekiem. Niektóre choroby i sytuacje (np. gorączka, zaburzenia czynności wątroby) mogą powodować wolniejsze usuwanie teofiliny z organizmu, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych151618.
Tabela podsumowująca przeciwwskazania
| Przeciwwskazanie | Typ (bezwzględne/względne) |
|---|---|
| Nadwrażliwość na teofilinę, inne ksantyny lub substancje pomocnicze | Przeciwwskazane |
| Świeży zawał serca | Przeciwwskazane |
| Ostre zaburzenia rytmu serca | Przeciwwskazane |
| Wstrząs, zapaść | Przeciwwskazane |
| Ciężkie choroby/marskość/ostra niewydolność wątroby | Przeciwwskazane |
| Obrzęk płuc | Przeciwwskazane |
| Skłonność do drgawek, padaczka | Przeciwwskazane |
| Dzieci w określonych grupach wiekowych (poniżej 6 miesięcy/6/12 lat) | Przeciwwskazane |
| Nietolerancja laktozy, galaktozy, fruktozy, glukozy (w zależności od produktu) | Przeciwwskazane |
| Nadciśnienie tętnicze | Należy zachować ostrożność |
| Niestabilna dławica piersiowa | Należy zachować ostrożność |
| Ryzyko zaburzeń rytmu serca | Należy zachować ostrożność |
| Przerostowa kardiomiopatia ze zwężeniem drogi odpływu | Należy zachować ostrożność |
| Nadczynność tarczycy | Należy zachować ostrożność |
| Choroba wrzodowa żołądka i/lub dwunastnicy | Należy zachować ostrożność |
| Zaburzenia czynności nerek lub wątroby | Należy zachować ostrożność |
| Porfiria | Należy zachować ostrożność |
| Niewydolność serca, serce płucne | Należy zachować ostrożność |
| Jaskra | Należy zachować ostrożność |
| Cukrzyca | Należy zachować ostrożność |
| Długo utrzymująca się gorączka | Należy zachować ostrożność |
| Zakażenia wirusowe | Należy zachować ostrożność |
| Jednoczesne stosowanie leków spowalniających metabolizm teofiliny | Należy zachować ostrożność |
| Okres szczepień | Należy zachować ostrożność |
| Wiek podeszły, wielochorobowość, stan ciężki | Należy zachować ostrożność |
Teofilina – bezpieczeństwo stosowania w praktyce
Teofilina jest lekiem o wąskim zakresie terapeutycznym, co oznacza, że jej bezpieczne i skuteczne stosowanie wymaga ścisłego przestrzegania przeciwwskazań i monitorowania stanu zdrowia pacjenta. Bezwzględne przeciwwskazania uniemożliwiają zastosowanie leku, natomiast przeciwwskazania względne oraz szczególne sytuacje kliniczne wymagają indywidualnej oceny ryzyka i korzyści. W wielu przypadkach konieczne jest dostosowanie dawki i regularne kontrolowanie poziomu teofiliny we krwi, zwłaszcza u osób starszych, dzieci oraz pacjentów z chorobami wątroby, nerek czy serca. Stosowanie teofiliny w połączeniu z innymi lekami lub w obecności chorób przewlekłych wymaga szczególnej uwagi, aby uniknąć poważnych powikłań.


















