Teofilina – co to za substancja i kiedy jest przeciwwskazana?

Teofilina to substancja należąca do grupy ksantyn, wykorzystywana głównie w leczeniu objawów związanych z astmą oskrzelową i przewlekłą obturacyjną chorobą płuc12. Jej działanie polega na rozkurczaniu mięśni gładkich oskrzeli, poprawie pracy przepony oraz łagodzeniu duszności34. Jednak nie w każdej sytuacji teofilina może być bezpiecznie stosowana. W niektórych przypadkach jej użycie jest bezwzględnie zakazane, w innych – dopuszczalne tylko w wyjątkowych okolicznościach po konsultacji z lekarzem. Istnieją też sytuacje, w których należy zachować szczególną ostrożność, monitorować leczenie i ewentualnie dostosować dawkę56.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować teofiliny?

  • Nadwrażliwość na teofilinę, inne pochodne ksantyn lub substancje pomocnicze – podanie leku osobom uczulonym może prowadzić do ciężkich reakcji alergicznych, w tym do zagrażającego życiu wstrząsu anafilaktycznego789.
  • Świeży zawał serca – teofilina może dodatkowo obciążać serce, prowadząc do pogorszenia stanu pacjenta, a nawet do groźnych zaburzeń rytmu serca789.
  • Ostre zaburzenia rytmu serca (tachyarytmia) – lek może nasilać istniejące zaburzenia rytmu, co grozi poważnymi powikłaniami sercowymi8109.
  • Wstrząs lub zapaść – podanie teofiliny w takich sytuacjach może pogorszyć stan ogólny i utrudnić leczenie89.
  • Ciężkie choroby wątroby, marskość wątroby, ostre zapalenie lub ciężka niewydolność wątroby – teofilina jest metabolizowana w wątrobie, więc jej stosowanie może prowadzić do gromadzenia się leku i ciężkiego zatrucia789.
  • Obrzęk płuc – obecność tej choroby zwiększa ryzyko powikłań oddechowych po podaniu teofiliny789.
  • Skłonność do drgawek, padaczka – teofilina może obniżać próg drgawkowy, co zwiększa ryzyko wystąpienia napadów padaczkowych789.
  • Dzieci w określonych grupach wiekowych – niektóre postacie teofiliny są przeciwwskazane u dzieci w wieku poniżej 6 miesięcy, 6 lat lub 12 lat, w zależności od produktu7810119.
  • W niektórych połączeniach z innymi lekami – np. przy nietolerancji substancji pomocniczych, takich jak laktoza, sacharoza, glukoza, sorbitol, czy etanol, obecnych w wybranych postaciach teofiliny121314.

Przeciwwskazania względne – stosowanie tylko w wyjątkowych przypadkach

Są sytuacje, w których teofilinę można podać tylko po bardzo dokładnej ocenie przez lekarza, gdy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko. Dotyczy to zwłaszcza osób z:

Ważne: Przeciwwskazania i środki ostrożności mogą się różnić w zależności od postaci leku i wieku pacjenta. Teofilina w postaci roztworu do infuzji jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 6 miesięcy, natomiast preparaty doustne mogą być zakazane u dzieci poniżej 6 lub 12 lat, w zależności od produktu. Dodatkowo, produkty złożone z teofiliną (np. syrop z gwajafenezyną) mają dodatkowe ograniczenia związane z obecnością alkoholu lub cukrów. Każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie, uwzględniając zarówno przeciwwskazania bezwzględne, jak i względne oraz skład wybranego leku781213.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Stosowanie teofiliny wymaga szczególnej ostrożności w wielu sytuacjach klinicznych, zwłaszcza u osób:

  • w podeszłym wieku – ze względu na zmniejszoną sprawność wątroby, nerek lub serca, ryzyko działań niepożądanych jest wyższe; często konieczne jest zmniejszenie dawki1516
  • z przewlekłymi chorobami płuc, krążenia lub oddychania517
  • z chorobami nerek i wątroby – należy monitorować stężenie teofiliny w osoczu i ewentualnie dostosować dawkę5614
  • z zaburzeniami metabolicznymi, np. cukrzycą, jaskrą, porfirią56
  • z chorobami żołądka i dwunastnicy (wrzody)56
  • po 55. roku życia, zwłaszcza u mężczyzn – w tej grupie częściej występuje spowolniony metabolizm teofiliny, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych517
  • u dzieci w pierwszym roku życia – konieczne jest indywidualne podejście do dawkowania5
  • w trakcie szczepień i podczas infekcji wirusowych – ryzyko działań niepożądanych może być wyższe56
  • przy długo utrzymującej się gorączce – gorączka zmniejsza wydalanie teofiliny z organizmu, co wymaga zmniejszenia dawki51618
  • podczas stosowania leków, które spowalniają rozkład teofiliny w organizmie56
  • u osób otyłych, z chorobą alkoholową, zaburzeniami wchłaniania cukrów, nietolerancją laktozy, galaktozy lub fruktozy – niektóre preparaty zawierają substancje pomocnicze, które mogą być przeciwwskazane w tych schorzeniach171214

W wymienionych wyżej przypadkach najczęściej konieczne jest indywidualne dostosowanie dawki oraz regularne badania stężenia teofiliny we krwi, aby zapobiec zatruciu lekiem. Niektóre choroby i sytuacje (np. gorączka, zaburzenia czynności wątroby) mogą powodować wolniejsze usuwanie teofiliny z organizmu, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych151618.

Uwaga: Połączenie teofiliny z innymi lekami (np. doustnymi lub dożylnymi preparatami teofiliny) może prowadzić do przedawkowania i zatrucia. Szczególna ostrożność dotyczy też osób ciężko chorych, w podeszłym wieku, dzieci oraz pacjentów z wieloma współistniejącymi chorobami. W takich przypadkach wskazane jest monitorowanie stężenia leku we krwi oraz rozważenie zmniejszenia dawki. Dodatkowo, substancje pomocnicze (np. alkohol, cukry, laktoza) obecne w niektórych preparatach mogą wpływać na bezpieczeństwo terapii u wybranych pacjentów151617.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Nadwrażliwość na teofilinę, inne ksantyny lub substancje pomocnicze Przeciwwskazane
Świeży zawał serca Przeciwwskazane
Ostre zaburzenia rytmu serca Przeciwwskazane
Wstrząs, zapaść Przeciwwskazane
Ciężkie choroby/marskość/ostra niewydolność wątroby Przeciwwskazane
Obrzęk płuc Przeciwwskazane
Skłonność do drgawek, padaczka Przeciwwskazane
Dzieci w określonych grupach wiekowych (poniżej 6 miesięcy/6/12 lat) Przeciwwskazane
Nietolerancja laktozy, galaktozy, fruktozy, glukozy (w zależności od produktu) Przeciwwskazane
Nadciśnienie tętnicze Należy zachować ostrożność
Niestabilna dławica piersiowa Należy zachować ostrożność
Ryzyko zaburzeń rytmu serca Należy zachować ostrożność
Przerostowa kardiomiopatia ze zwężeniem drogi odpływu Należy zachować ostrożność
Nadczynność tarczycy Należy zachować ostrożność
Choroba wrzodowa żołądka i/lub dwunastnicy Należy zachować ostrożność
Zaburzenia czynności nerek lub wątroby Należy zachować ostrożność
Porfiria Należy zachować ostrożność
Niewydolność serca, serce płucne Należy zachować ostrożność
Jaskra Należy zachować ostrożność
Cukrzyca Należy zachować ostrożność
Długo utrzymująca się gorączka Należy zachować ostrożność
Zakażenia wirusowe Należy zachować ostrożność
Jednoczesne stosowanie leków spowalniających metabolizm teofiliny Należy zachować ostrożność
Okres szczepień Należy zachować ostrożność
Wiek podeszły, wielochorobowość, stan ciężki Należy zachować ostrożność

Teofilina – bezpieczeństwo stosowania w praktyce

Teofilina jest lekiem o wąskim zakresie terapeutycznym, co oznacza, że jej bezpieczne i skuteczne stosowanie wymaga ścisłego przestrzegania przeciwwskazań i monitorowania stanu zdrowia pacjenta. Bezwzględne przeciwwskazania uniemożliwiają zastosowanie leku, natomiast przeciwwskazania względne oraz szczególne sytuacje kliniczne wymagają indywidualnej oceny ryzyka i korzyści. W wielu przypadkach konieczne jest dostosowanie dawki i regularne kontrolowanie poziomu teofiliny we krwi, zwłaszcza u osób starszych, dzieci oraz pacjentów z chorobami wątroby, nerek czy serca. Stosowanie teofiliny w połączeniu z innymi lekami lub w obecności chorób przewlekłych wymaga szczególnej uwagi, aby uniknąć poważnych powikłań.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie wolno stosować teofiliny?

Teofilina jest przeciwwskazana m.in. przy nadwrażliwości na lek, świeżym zawale serca, ciężkich chorobach wątroby, ostrych zaburzeniach rytmu serca, padaczce i u dzieci poniżej określonego wieku (zależnie od postaci leku).

Czy teofilinę można stosować u dzieci?

Niektóre postacie teofiliny są przeciwwskazane u dzieci poniżej 6 miesięcy, 6 lat lub 12 lat – zależy to od konkretnego preparatu.

Czy teofilinę można stosować u osób z chorobami wątroby lub nerek?

W przypadku chorób wątroby lub nerek stosowanie teofiliny wymaga szczególnej ostrożności i monitorowania, a dawka powinna być dostosowana indywidualnie.

Czy inne leki mogą wpływać na bezpieczeństwo stosowania teofiliny?

Tak, niektóre leki mogą spowalniać metabolizm teofiliny, zwiększając ryzyko działań niepożądanych i konieczność monitorowania poziomu leku we krwi.

Czy dieta ma znaczenie przy stosowaniu teofiliny?

Tak, niektóre preparaty zawierają cukry lub laktozę, co może być przeciwwskazane u osób z nietolerancjami lub cukrzycą.