Czym jest tenofowir i jak działa?

Tenofowir to lek przeciwwirusowy, który należy do grupy tzw. nukleozydowych i nukleotydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy123. Oznacza to, że hamuje działanie specjalnego enzymu wirusów – odwrotnej transkryptazy – niezbędnego do namnażania się wirusa HIV-1 oraz wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV) w organizmie45. W efekcie tenofowir pozwala kontrolować przebieg zakażenia, ogranicza liczbę wirusów we krwi i wspomaga układ odpornościowy6.

Wskazania do stosowania tenofowiru u dorosłych

Tenofowir jest wykorzystywany w leczeniu i profilaktyce różnych chorób wirusowych. Wskazania mogą różnić się w zależności od tego, czy lek występuje jako pojedyncza substancja, czy w połączeniu z innymi lekami, a także od postaci leku i drogi podania789. Poniżej przedstawiono najważniejsze zastosowania tenofowiru u osób dorosłych:

  • Leczenie zakażenia HIV-1 – tenofowir jest stosowany w skojarzeniu z innymi lekami przeciwretrowirusowymi u dorosłych zakażonych HIV-1. Może być stosowany zarówno u osób wcześniej nieleczonych, jak i u pacjentów, którzy mieli niepowodzenia podczas wcześniejszych terapii78910.
  • Leczenie przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby typu B (HBV) – tenofowir jest wskazany do terapii przewlekłego HBV u dorosłych, zarówno z wyrównaną, jak i niewyrównaną czynnością wątroby, a także u osób, u których wirus wykazuje oporność na inne leki (np. lamiwudynę)71112.
  • Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) – w połączeniu z emtrycytabiną, tenofowir jest stosowany u osób dorosłych z grupy wysokiego ryzyka zakażenia HIV-1, aby zmniejszyć ryzyko zakażenia drogą płciową89.
  • Leczenie w połączeniu z innymi substancjami – tenofowir występuje również w preparatach złożonych z emtrycytabiną, rylpiwiryną, efawirenzem lub elwitegrawirem i kobicystatem, co pozwala na skuteczne leczenie zakażenia HIV-1 w różnych grupach pacjentów1381014.
Ważne: Wskazania do stosowania tenofowiru zależą od formy leku i obecności innych substancji czynnych w preparacie. Przykładowo, w połączeniu z emtrycytabiną i rylpiwiryną, lek stosuje się tylko u dorosłych zakażonych HIV-1 bez oporności na te leki i przy określonym poziomie wirusa we krwi. Natomiast jako monoterapia lub w innym zestawieniu, zakres wskazań może być szerszy lub bardziej ograniczony138.

Wskazania do stosowania tenofowiru u dzieci i młodzieży

Tenofowir może być stosowany u dzieci i młodzieży, jednak zakres wskazań oraz stosowane dawki są uzależnione od wieku, masy ciała i postaci leku15167. Oto główne wskazania pediatryczne:

  • Leczenie zakażenia HIV-1 – tenofowir jest stosowany u młodzieży od 12 do poniżej 18 lat, a także u dzieci w wieku od 2 do 12 lat (np. w postaci granulatu, tabletek o mniejszej dawce), szczególnie jeśli występuje oporność na inne leki lub wystąpiły działania niepożądane uniemożliwiające stosowanie leków pierwszego rzutu15167.
  • Leczenie przewlekłego zapalenia wątroby typu B – tenofowir jest wskazany do leczenia przewlekłego HBV u młodzieży (12–18 lat) i dzieci (od 2 lat), jeśli chorobie towarzyszy aktywna replikacja wirusa, zwiększona aktywność enzymów wątrobowych (AlAT) lub potwierdzono zapalenie i/lub zwłóknienie w badaniu histologicznym1718.
  • Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) – niektóre złożone preparaty zawierające tenofowir są wskazane także do profilaktyki zakażenia HIV-1 u młodzieży z grupy podwyższonego ryzyka, zawsze w połączeniu z zasadami bezpiecznego seksu89.

Ograniczenia wiekowe i szczególne zalecenia

  • Nie wszystkie postaci leku mogą być stosowane u dzieci. Na przykład niektóre tabletki są przeznaczone wyłącznie dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat, a postać granulatu lub tabletek o mniejszej dawce – dla młodszych dzieci1516.
  • Wskazania pediatryczne dotyczą przede wszystkim dzieci z opornością na inne leki lub nietolerancją leków pierwszego wyboru1516.
  • W przypadku przewlekłego HBV u dzieci i młodzieży leczenie powinno być wdrożone, gdy występują objawy aktywnej choroby (wysoka aktywność wirusa, podwyższone enzymy wątrobowe, zmiany zapalne lub włóknienie wątroby)1718.

Wskazania przeciwwskazane u dzieci

  • Niektóre złożone preparaty, np. zawierające rylpiwirynę, kobicystat, elwitegrawir czy efawirenz, nie są przeznaczone do stosowania u dzieci i młodzieży poniżej określonego wieku lub masy ciała131014.
  • Tenofowir w formie tabletek o pełnej dawce nie jest zalecany u dzieci młodszych niż 12 lat lub o masie ciała poniżej określonego progu16.

Wskazania w szczególnych grupach pacjentów

  • Osoby starsze: U osób powyżej 65. roku życia należy zachować ostrożność, głównie ze względu na możliwość osłabionej czynności nerek. Jednak wskazania terapeutyczne nie różnią się od tych dla dorosłych192021.
  • Pacjenci z niewydolnością nerek: U pacjentów z zaburzoną czynnością nerek wskazania pozostają te same, ale może być konieczne dostosowanie dawkowania lub wybór odpowiedniej postaci leku. W ciężkiej niewydolności nerek niektóre postaci tenofowiru nie są zalecane22232425.
  • Kobiety w ciąży: Tenofowir może być stosowany w ciąży, jeśli korzyści przewyższają ryzyko, a jego stosowanie ma udokumentowane bezpieczeństwo w tej grupie, choć ostateczną decyzję podejmuje lekarz26.
Wskazówka dla pacjenta:

  • Tenofowir bywa stosowany w różnych połączeniach z innymi substancjami czynnymi, co może wpływać na zakres wskazań oraz ewentualne przeciwwskazania.
  • Niektóre złożone leki z tenofowirem są przeznaczone wyłącznie dla dorosłych lub młodzieży powyżej określonego wieku i masy ciała.
  • Wskazania zawsze powinny być zweryfikowane przez lekarza, który dobierze lek i schemat terapii do indywidualnych potrzeb.

Podsumowanie: Tenofowir w leczeniu HIV i HBV oraz profilaktyce HIV

Tenofowir to uniwersalna substancja czynna o szerokim zastosowaniu w leczeniu zakażenia HIV-1 i przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby typu B u dorosłych, młodzieży i dzieci. W połączeniu z innymi lekami przeciwwirusowymi, tenofowir pozwala skutecznie kontrolować zakażenia i chronić układ odpornościowy. W preparatach złożonych z emtrycytabiną, rylpiwiryną, efawirenzem lub elwitegrawirem i kobicystatem, zakres wskazań może być dodatkowo rozszerzony lub ograniczony. Tenofowir odgrywa także istotną rolę w profilaktyce zakażenia HIV u osób z grupy podwyższonego ryzyka. Wybór odpowiedniego schematu leczenia lub profilaktyki zależy od postaci leku, wieku pacjenta oraz ewentualnych współistniejących chorób lub przeciwwskazań78159131014.

Tabela: Wskazania do stosowania tenofowiru w różnych grupach pacjentów

Wskazanie Dorośli Dzieci > 12 lat Dzieci < 12 lat Osoby starsze Pacjenci z niewydolnością nerek
Leczenie HIV-1 Tak Tak Tak, z modyfikacją (granulat, mniejsze dawki) Tak Tak, z modyfikacją lub ostrożnie
Leczenie przewlekłego HBV Tak Tak Tak, z modyfikacją (granulat, mniejsze dawki) Tak Tak, z modyfikacją lub ostrożnie
Profilaktyka HIV (PrEP) Tak Tak (od określonego wieku i masy ciała) Nie Tak Nie zalecana

Pytania i odpowiedzi

Na co stosuje się tenofowir?

Tenofowir stosuje się w leczeniu zakażenia HIV-1, przewlekłego zapalenia wątroby typu B oraz w profilaktyce zakażenia HIV-1 u osób z grupy ryzyka12.

Czy tenofowir można stosować u dzieci?

Tak, tenofowir jest wskazany do leczenia HIV-1 i przewlekłego HBV u dzieci, przy czym dobór postaci i dawki zależy od wieku i masy ciała dziecka34.

Czy tenofowir jest stosowany w profilaktyce zakażenia HIV?

Tak, w połączeniu z emtrycytabiną, tenofowir stosuje się w profilaktyce (PrEP) u dorosłych i młodzieży z grupy wysokiego ryzyka zakażenia HIV-125.

Czy osoby starsze mogą przyjmować tenofowir?

Tak, ale u osób starszych zaleca się ostrożność, zwłaszcza jeśli występują zaburzenia czynności nerek6.