Czym jest pseudoefedryna i kiedy może dojść do jej przedawkowania?
Pseudoefedryna to substancja czynna o działaniu sympatykomimetycznym, stosowana przede wszystkim w leczeniu zatkanego nosa oraz obrzęku błony śluzowej nosa, często w preparatach złożonych z innymi lekami, takimi jak paracetamol, ibuprofen, czy leki przeciwhistaminowe12. Standardowe dawki różnią się w zależności od wieku, postaci leku oraz drogi podania. U dorosłych zwykle maksymalna dobowa dawka wynosi 240 mg, u dzieci jest ona odpowiednio niższa3.
Przedawkowanie pseudoefedryny następuje po przyjęciu ilości przekraczającej maksymalną dozwoloną dawkę dobową, ale może też wystąpić u osób szczególnie wrażliwych, nawet po zastosowaniu mniejszych ilości4. Do przedawkowania może dojść zarówno po zażyciu leku w tabletkach, kapsułkach, jak i w syropach czy proszkach do sporządzania roztworu doustnego2.
Objawy przedawkowania pseudoefedryny
Objawy przedawkowania pseudoefedryny mogą być bardzo różne i zależą zarówno od dawki, jak i indywidualnej wrażliwości pacjenta oraz od tego, czy lek zawiera tylko pseudoefedrynę, czy także inne substancje czynne45. W lekach złożonych objawy mogą być mieszane, a niektóre symptomy mogą wynikać z działania innych składników, takich jak paracetamol, ibuprofen czy leki przeciwhistaminowe6.
- Układ nerwowy: drażliwość, niepokój, pobudzenie, lęk, bezsenność, omamy, drżenia, drgawki, bóle głowy, euforia, osłabienie mięśni, trudności w koncentracji, śpiączka, zapaść sercowo-naczyniowa, sedacja, a u dzieci także objawy atropinopodobne, takie jak suchość w ustach, szerokie źrenice, zaczerwienienie skóry, gorączka785.
- Układ sercowo-naczyniowy: tachykardia (przyspieszone bicie serca), kołatanie serca, zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie lub niedociśnienie tętnicze, ból w klatce piersiowej, zawał serca, zapaść krążeniowa958.
- Układ moczowy: trudności w oddawaniu moczu, zatrzymanie moczu5.
- Układ pokarmowy: nudności, wymioty, ból brzucha, zawroty głowy, szumy uszne85.
- Inne: nadmierne pocenie się, pragnienie, nieostre widzenie, ataksja (niezborność ruchowa), gorączka, sinica, niewydolność oddechowa, rabdomioliza (uszkodzenie mięśni), hipokaliemia95.
Szczególnie groźne są objawy ze strony układu nerwowego i sercowo-naczyniowego, które mogą prowadzić nawet do zgonu. Dzieci są bardziej narażone na wystąpienie pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego i objawów podobnych do tych po zatruciu atropiną7.
- Przedawkowanie pseudoefedryny może powodować poważne zaburzenia pracy serca i układu nerwowego, w tym drgawki, omamy oraz utratę przytomności.
- W przypadku wystąpienia objawów przedawkowania należy niezwłocznie szukać pomocy medycznej, nawet jeśli objawy wydają się łagodne.
- Objawy mogą być nasilone u dzieci oraz osób starszych lub z chorobami przewlekłymi.
- W preparatach złożonych objawy mogą być bardziej złożone, ponieważ nakładają się działania innych substancji czynnych.
Różnice w objawach w zależności od postaci leku i innych substancji czynnych
Pseudoefedryna występuje w wielu preparatach z innymi lekami, takimi jak paracetamol, ibuprofen, dekstrometorfan czy leki przeciwhistaminowe. W takich przypadkach objawy przedawkowania mogą się nakładać i być bardziej zróżnicowane. Na przykład, w połączeniu z paracetamolem może dojść do uszkodzenia wątroby, a z ibuprofenem – do zaburzeń żołądkowo-jelitowych i nerkowych610.
W lekach zawierających tylko pseudoefedrynę dominują objawy pobudzenia układu nerwowego i sercowo-naczyniowego, natomiast w lekach złożonych mogą pojawić się dodatkowe symptomy, takie jak senność, zaburzenia świadomości czy nawet śpiączka, w zależności od innych składników leku11.
Postępowanie w przypadku przedawkowania pseudoefedryny
W przypadku podejrzenia przedawkowania pseudoefedryny należy jak najszybciej zgłosić się po pomoc medyczną. Postępowanie zależy od ilości przyjętej substancji, objawów oraz czasu, jaki upłynął od zażycia leku5.
- Podstawowe działania: Wspomaganie oddychania, monitorowanie czynności serca i innych parametrów życiowych5.
- Węgiel aktywowany: Podanie węgla aktywowanego w ciągu 1 godziny od zażycia może pomóc zmniejszyć wchłanianie leku12.
- Płukanie żołądka: Może być rozważane w wybranych przypadkach, zwłaszcza u dzieci, jeśli od zażycia nie upłynęło więcej niż 1 godzina5.
- Leczenie objawowe: Stosuje się leki przeciwdrgawkowe w przypadku drgawek (np. diazepam), a w razie nadciśnienia lub zaburzeń rytmu serca – odpowiednie leki blokujące receptory adrenergiczne513.
- Przyspieszenie eliminacji: Eliminację pseudoefedryny można przyspieszyć przez zakwaszenie moczu, forsowaną diurezę lub dializę, jeśli lekarz uzna to za konieczne5.
- Monitoring: W ciężkich przypadkach pacjent wymaga hospitalizacji i monitorowania czynności serca oraz stężenia elektrolitów przez co najmniej 4 godziny3.
- Nie istnieje swoiste antidotum na przedawkowanie pseudoefedryny. Leczenie polega na łagodzeniu objawów i podtrzymywaniu funkcji życiowych.
- W przypadku bardzo dużych dawek konieczna może być hospitalizacja i intensywny nadzór medyczny.
- Podanie leków pobudzających (analeptyków) jest przeciwwskazane.
- W razie wystąpienia drgawek stosuje się diazepam lub inne leki przeciwdrgawkowe, a w przypadku nadciśnienia – leki blokujące receptory adrenergiczne.
- W razie wystąpienia zatrzymania moczu może być konieczne cewnikowanie pęcherza.
Tabela podsumowująca objawy i postępowanie przy przedawkowaniu pseudoefedryny
| Objawy | Postępowanie | Konieczność hospitalizacji |
|---|---|---|
| Łagodne (niepokój, drażliwość, ból głowy, nudności, niewielkie podwyższenie ciśnienia) | Obserwacja, leczenie objawowe, węgiel aktywowany (jeśli od zażycia nie minęła 1 godzina) | Zalecana obserwacja w szpitalu przez minimum 4 godziny, zwłaszcza u dzieci |
| Umiarkowane (tachykardia, kołatanie serca, drżenie, trudności w oddawaniu moczu, pobudzenie, podwyższone ciśnienie krwi) | Leczenie objawowe, monitorowanie czynności serca, leki blokujące receptory adrenergiczne, podanie leków uspokajających w razie pobudzenia | Wskazana hospitalizacja |
| Ciężkie (drgawki, omamy, śpiączka, zaburzenia rytmu serca, zapaść krążeniowa, niewydolność oddechowa) | Leczenie na oddziale intensywnej terapii, wspomaganie oddychania, leki przeciwdrgawkowe, zakwaszanie moczu, dializa w razie potrzeby | Bezwzględnie wymagana hospitalizacja |
Pseudoefedryna – ryzyko przedawkowania i bezpieczeństwo stosowania
Pseudoefedryna jest skutecznym lekiem zmniejszającym przekrwienie błony śluzowej nosa, jednak jej przedawkowanie może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym zaburzeń pracy serca, układu nerwowego i innych narządów. Objawy mogą być łagodne lub bardzo groźne, a ich nasilenie zależy od dawki, indywidualnej wrażliwości oraz obecności innych substancji czynnych w leku. W przypadku podejrzenia przedawkowania należy niezwłocznie zgłosić się po pomoc medyczną, ponieważ szybkie wdrożenie leczenia może zapobiec poważnym powikłaniom. Leczenie polega na łagodzeniu objawów, wspomaganiu funkcji życiowych oraz, jeśli to konieczne, przyspieszeniu wydalania leku z organizmu. Nie istnieje swoiste antidotum na pseudoefedrynę, dlatego tak ważne jest stosowanie jej zgodnie z zaleceniami i nieprzekraczanie maksymalnych dawek dobowych53.


















