Jak działa hydrokortyzon?
Hydrokortyzon jest syntetycznym odpowiednikiem naturalnego hormonu – kortyzolu, wydzielanego przez korę nadnerczy. Jego działanie polega przede wszystkim na łagodzeniu stanów zapalnych, zmniejszaniu reakcji alergicznych, hamowaniu nadmiernej odpowiedzi układu odpornościowego oraz działaniu przeciwświądowym i obkurczającym naczynia krwionośne123. Hydrokortyzon jest dostępny w różnych postaciach – tabletkach, maściach, kremach, płynach na skórę, czopkach, kroplach do oczu i uszu oraz w formie wstrzyknięć4. Dzięki temu może być stosowany zarówno miejscowo, jak i ogólnoustrojowo, w zależności od potrzeb pacjenta i rodzaju schorzenia.
Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dorosłych
Wskazania do stosowania hydrokortyzonu są bardzo szerokie i różnią się w zależności od postaci leku, drogi podania oraz obecności dodatkowych substancji czynnych w preparacie. Poniżej przedstawiono główne zastosowania hydrokortyzonu u dorosłych, z uwzględnieniem formy i drogi podania.
- Leczenie substytucyjne w niewydolności kory nadnerczy – stosowane doustnie lub w postaci wstrzyknięć, np. w chorobie Addisona, wtórnej niedoczynności nadnerczy, zespole Sheehana, zespole Nelsona, zespole nadnerczowo-płciowym567.
- Leczenie ostrych stanów nagłych – takich jak wstrząs (np. pourazowy, pooperacyjny, anafilaktyczny), przełom nadnerczowy, nagłe reakcje alergiczne (obrzęk naczynioruchowy Quinckego), ciężkie zaostrzenia astmy czy POChP, ciężka postać rumienia wielopostaciowego (zespół Stevensa-Johnsona), ostre postacie chorób z autoagresji89.
- Leczenie przewlekłych chorób autoimmunologicznych i zapalnych – np. w chorobach reumatycznych, schorzeniach dermatologicznych, alergicznych, hematologicznych, niektórych nowotworach, chorobach przewodu pokarmowego (np. zaostrzenia nieswoistych zapaleń jelit)10.
- Leczenie stanów zapalnych i alergicznych skóry – hydrokortyzon stosowany miejscowo w postaci maści, kremów, płynów lub emulsji jest wskazany w leczeniu takich chorób jak: atopowe i łojotokowe zapalenie skóry, liszaj pokrzywkowy, wyprysk kontaktowy alergiczny, rumień wielopostaciowy, toczeń rumieniowaty, łuszczyca zadawniona, liszaj płaski11121314.
- Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu – hydrokortyzon w połączeniu z innymi substancjami czynnymi jest stosowany miejscowo w leczeniu hemoroidów, przewlekłych i ostrych stanów zapalnych odbytu, szczelin odbytu i świądu odbytu, także w okresie przed- i pooperacyjnym151617181920.
- Leczenie chorób oczu i uszu – krople lub maści do oczu i uszu zawierające hydrokortyzon (często w połączeniu z antybiotykami) są wskazane w bakteryjnych zapaleniach spojówek, brzegów powiek, rogówki, woreczka łzowego, po zabiegach okulistycznych, a także w zapaleniach przewodu słuchowego zewnętrznego212223.
- Leczenie powierzchownych zakażeń skóry – hydrokortyzon w połączeniu z substancjami przeciwbakteryjnymi lub przeciwgrzybiczymi, np. w ropnych chorobach skóry, powikłaniach bakteryjnych alergicznych schorzeń skóry, grzybicy czy owrzodzeniach podudzi24.
Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci
Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci zależą od postaci leku i wieku pacjenta. Nie wszystkie preparaty mogą być stosowane u dzieci, a w niektórych przypadkach stosowanie jest ograniczone tylko do sytuacji bezwzględnie koniecznych.
- Leczenie substytucyjne w niedoczynności kory nadnerczy – stosowane doustnie, np. w postaci granulek (Alkindi), przeznaczonych specjalnie dla niemowląt, dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 lat25.
- Stany nagłe i ciężkie – wstrząs, przełom nadnerczowy, ciężkie reakcje alergiczne, ostre zaostrzenia chorób przewlekłych; w tych przypadkach hydrokortyzon podaje się w formie wstrzyknięć lub infuzji, także u dzieci48.
- Choroby skóry o podłożu alergicznym i zapalnym – miejscowe stosowanie hydrokortyzonu u dzieci jest możliwe, jednak zaleca się szczególną ostrożność, unikanie długotrwałego stosowania i ograniczenie do dzieci powyżej 2 lat (np. Laticort, Locoid)2627.
- Choroby oczu i uszu – stosowanie kropli i maści do oczu/uszów z hydrokortyzonem jest możliwe u dzieci tylko w przypadku bezwzględnej konieczności lub pod ścisłą kontrolą lekarza2829.
- Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu – czopki i maści doodbytnicze z hydrokortyzonem nie są zalecane u dzieci, chyba że lekarz uzna to za konieczne (np. Posterisan H, Proktosedon)30.
Ograniczenia i różnice wiekowe
- Niektóre preparaty hydrokortyzonu są przeznaczone wyłącznie dla dorosłych i nie należy ich stosować u dzieci.
- W przypadku dzieci dawki i czas leczenia muszą być ściśle kontrolowane ze względu na ryzyko zahamowania wzrostu i rozwoju oraz większą podatność na działania niepożądane31.
- Miejscowe leczenie skóry hydrokortyzonem u dzieci powinno być ograniczone do najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas26.
- Niektóre czopki i maści doodbytnicze z hydrokortyzonem nie są zalecane dla dzieci poniżej 12 lat30.
- Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci są węższe niż u dorosłych i zawsze wymagają indywidualnej oceny lekarza.
- Niektóre postaci leku są stworzone specjalnie z myślą o najmłodszych pacjentach, jak granulki w kapsułkach otwieranych do terapii substytucyjnej w niedoczynności kory nadnerczy25.
- Dzieci wymagają szczególnej ostrożności ze względu na większe ryzyko działań niepożądanych i wpływu na wzrost.
Inne specjalne grupy pacjentów
W przypadku osób starszych, pacjentów z niewydolnością nerek lub chorobami wątroby, hydrokortyzon może być stosowany, ale z większą ostrożnością. U osób w podeszłym wieku działania niepożądane mogą być bardziej nasilone, zwłaszcza przy współistniejącej osteoporozie, nadciśnieniu, cukrzycy czy ścieńczeniu skóry32. U pacjentów z niewydolnością nerek i wątroby metabolizm hydrokortyzonu może być spowolniony, co wymaga dostosowania dawki i częstszej kontroli stanu zdrowia33. W przypadku kobiet w ciąży i karmiących piersią decyzję o zastosowaniu hydrokortyzonu podejmuje lekarz, uwzględniając korzyści i ryzyko – jednak w ChPL nie zawsze znajdują się szczegółowe zalecenia dotyczące tych grup.
Tabela: Wskazania do stosowania hydrokortyzonu w różnych grupach pacjentów
| Wskazanie | Dorośli | Dzieci > 12 lat | Dzieci < 12 lat | Osoby starsze | Pacjenci z niewydolnością nerek |
|---|---|---|---|---|---|
| Leczenie substytucyjne w niewydolności nadnerczy | Tak | Tak | Tak (specjalne preparaty, np. Alkindi) | Tak, z ostrożnością | Tak, z modyfikacją |
| Ostre stany nagłe (wstrząs, przełom nadnerczowy) | Tak | Tak | Tak | Tak | Tak, z ostrożnością |
| Przewlekłe choroby autoimmunologiczne | Tak | Tak, z ostrożnością | Nie zawsze (zależnie od postaci leku) | Tak, z ostrożnością | Tak, z ostrożnością |
| Miejscowe leczenie skóry | Tak | Tak, z ograniczeniami | Tak, ale tylko niektóre preparaty i powyżej 2 lat | Tak, z ostrożnością | Tak |
| Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu | Tak | Nie zalecane | Nie zalecane | Tak, z ostrożnością | Tak |
| Choroby oczu i uszu | Tak | Tak, tylko w uzasadnionych przypadkach | Tak, tylko w uzasadnionych przypadkach | Tak | Tak |
Hydrokortyzon – uniwersalność i bezpieczeństwo stosowania
Hydrokortyzon jest lekiem o szerokim zastosowaniu, który może być wykorzystywany zarówno w stanach nagłych, jak i przewlekłych chorobach wymagających terapii przeciwzapalnej, immunosupresyjnej czy substytucyjnej. Zakres wskazań zależy od postaci leku, drogi podania, wieku pacjenta oraz obecności innych substancji czynnych w preparacie. W przypadku dzieci i osób starszych konieczne jest zachowanie szczególnej ostrożności i indywidualne dostosowanie dawki oraz czasu leczenia3231. Hydrokortyzon nie jest lekiem uniwersalnym dla każdego schorzenia – przed rozpoczęciem terapii należy zawsze zapoznać się z ulotką i wskazaniami, a w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem.


















