Jak działa hydrokortyzon?

Hydrokortyzon jest syntetycznym odpowiednikiem naturalnego hormonu – kortyzolu, wydzielanego przez korę nadnerczy. Jego działanie polega przede wszystkim na łagodzeniu stanów zapalnych, zmniejszaniu reakcji alergicznych, hamowaniu nadmiernej odpowiedzi układu odpornościowego oraz działaniu przeciwświądowym i obkurczającym naczynia krwionośne123. Hydrokortyzon jest dostępny w różnych postaciach – tabletkach, maściach, kremach, płynach na skórę, czopkach, kroplach do oczu i uszu oraz w formie wstrzyknięć4. Dzięki temu może być stosowany zarówno miejscowo, jak i ogólnoustrojowo, w zależności od potrzeb pacjenta i rodzaju schorzenia.

Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dorosłych

Wskazania do stosowania hydrokortyzonu są bardzo szerokie i różnią się w zależności od postaci leku, drogi podania oraz obecności dodatkowych substancji czynnych w preparacie. Poniżej przedstawiono główne zastosowania hydrokortyzonu u dorosłych, z uwzględnieniem formy i drogi podania.

  • Leczenie substytucyjne w niewydolności kory nadnerczy – stosowane doustnie lub w postaci wstrzyknięć, np. w chorobie Addisona, wtórnej niedoczynności nadnerczy, zespole Sheehana, zespole Nelsona, zespole nadnerczowo-płciowym567.
  • Leczenie ostrych stanów nagłych – takich jak wstrząs (np. pourazowy, pooperacyjny, anafilaktyczny), przełom nadnerczowy, nagłe reakcje alergiczne (obrzęk naczynioruchowy Quinckego), ciężkie zaostrzenia astmy czy POChP, ciężka postać rumienia wielopostaciowego (zespół Stevensa-Johnsona), ostre postacie chorób z autoagresji89.
  • Leczenie przewlekłych chorób autoimmunologicznych i zapalnych – np. w chorobach reumatycznych, schorzeniach dermatologicznych, alergicznych, hematologicznych, niektórych nowotworach, chorobach przewodu pokarmowego (np. zaostrzenia nieswoistych zapaleń jelit)10.
  • Leczenie stanów zapalnych i alergicznych skóry – hydrokortyzon stosowany miejscowo w postaci maści, kremów, płynów lub emulsji jest wskazany w leczeniu takich chorób jak: atopowe i łojotokowe zapalenie skóry, liszaj pokrzywkowy, wyprysk kontaktowy alergiczny, rumień wielopostaciowy, toczeń rumieniowaty, łuszczyca zadawniona, liszaj płaski11121314.
  • Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu – hydrokortyzon w połączeniu z innymi substancjami czynnymi jest stosowany miejscowo w leczeniu hemoroidów, przewlekłych i ostrych stanów zapalnych odbytu, szczelin odbytu i świądu odbytu, także w okresie przed- i pooperacyjnym151617181920.
  • Leczenie chorób oczu i uszu – krople lub maści do oczu i uszu zawierające hydrokortyzon (często w połączeniu z antybiotykami) są wskazane w bakteryjnych zapaleniach spojówek, brzegów powiek, rogówki, woreczka łzowego, po zabiegach okulistycznych, a także w zapaleniach przewodu słuchowego zewnętrznego212223.
  • Leczenie powierzchownych zakażeń skóry – hydrokortyzon w połączeniu z substancjami przeciwbakteryjnymi lub przeciwgrzybiczymi, np. w ropnych chorobach skóry, powikłaniach bakteryjnych alergicznych schorzeń skóry, grzybicy czy owrzodzeniach podudzi24.
Ważne: Hydrokortyzon jest dostępny w różnych postaciach i dawkach, dlatego zawsze należy stosować go zgodnie z zaleceniami lekarza lub wskazaniami na ulotce. Wskazania do stosowania zależą od formy leku i mogą się różnić nawet w obrębie tej samej grupy chorób. Niektóre preparaty hydrokortyzonu zawierają dodatkowe substancje czynne, co wpływa na zakres ich zastosowań oraz skuteczność w konkretnych schorzeniach54.

Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci

Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci zależą od postaci leku i wieku pacjenta. Nie wszystkie preparaty mogą być stosowane u dzieci, a w niektórych przypadkach stosowanie jest ograniczone tylko do sytuacji bezwzględnie koniecznych.

  • Leczenie substytucyjne w niedoczynności kory nadnerczy – stosowane doustnie, np. w postaci granulek (Alkindi), przeznaczonych specjalnie dla niemowląt, dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 lat25.
  • Stany nagłe i ciężkie – wstrząs, przełom nadnerczowy, ciężkie reakcje alergiczne, ostre zaostrzenia chorób przewlekłych; w tych przypadkach hydrokortyzon podaje się w formie wstrzyknięć lub infuzji, także u dzieci48.
  • Choroby skóry o podłożu alergicznym i zapalnym – miejscowe stosowanie hydrokortyzonu u dzieci jest możliwe, jednak zaleca się szczególną ostrożność, unikanie długotrwałego stosowania i ograniczenie do dzieci powyżej 2 lat (np. Laticort, Locoid)2627.
  • Choroby oczu i uszu – stosowanie kropli i maści do oczu/uszów z hydrokortyzonem jest możliwe u dzieci tylko w przypadku bezwzględnej konieczności lub pod ścisłą kontrolą lekarza2829.
  • Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu – czopki i maści doodbytnicze z hydrokortyzonem nie są zalecane u dzieci, chyba że lekarz uzna to za konieczne (np. Posterisan H, Proktosedon)30.

Ograniczenia i różnice wiekowe

  • Niektóre preparaty hydrokortyzonu są przeznaczone wyłącznie dla dorosłych i nie należy ich stosować u dzieci.
  • W przypadku dzieci dawki i czas leczenia muszą być ściśle kontrolowane ze względu na ryzyko zahamowania wzrostu i rozwoju oraz większą podatność na działania niepożądane31.
  • Miejscowe leczenie skóry hydrokortyzonem u dzieci powinno być ograniczone do najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas26.
  • Niektóre czopki i maści doodbytnicze z hydrokortyzonem nie są zalecane dla dzieci poniżej 12 lat30.
Pamiętaj:

  • Wskazania do stosowania hydrokortyzonu u dzieci są węższe niż u dorosłych i zawsze wymagają indywidualnej oceny lekarza.
  • Niektóre postaci leku są stworzone specjalnie z myślą o najmłodszych pacjentach, jak granulki w kapsułkach otwieranych do terapii substytucyjnej w niedoczynności kory nadnerczy25.
  • Dzieci wymagają szczególnej ostrożności ze względu na większe ryzyko działań niepożądanych i wpływu na wzrost.

Inne specjalne grupy pacjentów

W przypadku osób starszych, pacjentów z niewydolnością nerek lub chorobami wątroby, hydrokortyzon może być stosowany, ale z większą ostrożnością. U osób w podeszłym wieku działania niepożądane mogą być bardziej nasilone, zwłaszcza przy współistniejącej osteoporozie, nadciśnieniu, cukrzycy czy ścieńczeniu skóry32. U pacjentów z niewydolnością nerek i wątroby metabolizm hydrokortyzonu może być spowolniony, co wymaga dostosowania dawki i częstszej kontroli stanu zdrowia33. W przypadku kobiet w ciąży i karmiących piersią decyzję o zastosowaniu hydrokortyzonu podejmuje lekarz, uwzględniając korzyści i ryzyko – jednak w ChPL nie zawsze znajdują się szczegółowe zalecenia dotyczące tych grup.

Tabela: Wskazania do stosowania hydrokortyzonu w różnych grupach pacjentów

Wskazanie Dorośli Dzieci > 12 lat Dzieci < 12 lat Osoby starsze Pacjenci z niewydolnością nerek
Leczenie substytucyjne w niewydolności nadnerczy Tak Tak Tak (specjalne preparaty, np. Alkindi) Tak, z ostrożnością Tak, z modyfikacją
Ostre stany nagłe (wstrząs, przełom nadnerczowy) Tak Tak Tak Tak Tak, z ostrożnością
Przewlekłe choroby autoimmunologiczne Tak Tak, z ostrożnością Nie zawsze (zależnie od postaci leku) Tak, z ostrożnością Tak, z ostrożnością
Miejscowe leczenie skóry Tak Tak, z ograniczeniami Tak, ale tylko niektóre preparaty i powyżej 2 lat Tak, z ostrożnością Tak
Leczenie hemoroidów i stanów zapalnych odbytu Tak Nie zalecane Nie zalecane Tak, z ostrożnością Tak
Choroby oczu i uszu Tak Tak, tylko w uzasadnionych przypadkach Tak, tylko w uzasadnionych przypadkach Tak Tak

Hydrokortyzon – uniwersalność i bezpieczeństwo stosowania

Hydrokortyzon jest lekiem o szerokim zastosowaniu, który może być wykorzystywany zarówno w stanach nagłych, jak i przewlekłych chorobach wymagających terapii przeciwzapalnej, immunosupresyjnej czy substytucyjnej. Zakres wskazań zależy od postaci leku, drogi podania, wieku pacjenta oraz obecności innych substancji czynnych w preparacie. W przypadku dzieci i osób starszych konieczne jest zachowanie szczególnej ostrożności i indywidualne dostosowanie dawki oraz czasu leczenia3231. Hydrokortyzon nie jest lekiem uniwersalnym dla każdego schorzenia – przed rozpoczęciem terapii należy zawsze zapoznać się z ulotką i wskazaniami, a w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem.

Pytania i odpowiedzi

Na co stosuje się hydrokortyzon?

Hydrokortyzon stosuje się m.in. w leczeniu niewydolności nadnerczy, ostrych stanów zapalnych, chorób skóry, hemoroidów, chorób oczu i uszu oraz w leczeniu stanów alergicznych i autoimmunologicznych510111521.

Czy hydrokortyzon można stosować u dzieci?

Tak, ale tylko w wybranych wskazaniach i z zachowaniem szczególnej ostrożności – np. w leczeniu niedoczynności nadnerczy czy niektórych chorób skóry, zawsze zgodnie z zaleceniami lekarza2526.

Jakie są przeciwwskazania do stosowania hydrokortyzonu?

Przeciwwskazania zależą od postaci leku, ale ogólnie obejmują m.in. niektóre zakażenia wirusowe, bakteryjne i grzybicze, niektóre choroby oczu oraz nadwrażliwość na hydrokortyzon823.

W jakich chorobach skóry stosuje się hydrokortyzon?

Hydrokortyzon miejscowy jest stosowany m.in. w atopowym i łojotokowym zapaleniu skóry, liszaju, wyprysku kontaktowym, łuszczycy i rumieniu wielopostaciowym1113.