Heparyna – co to za substancja i kiedy jej stosowanie może być przeciwwskazane?

Heparyna (łac. Heparinum natricum) to lek należący do grupy substancji przeciwzakrzepowych, wykorzystywany w leczeniu i profilaktyce zakrzepów, żylaków, obrzęków, a także w terapii blizn i urazów skóry12. Może być podawana miejscowo (na skórę, np. w postaci żelu, kremu) lub w formie zastrzyków3. Jej główne działanie polega na hamowaniu procesu krzepnięcia krwi, co zapobiega tworzeniu się skrzepów1.

Stosowanie heparyny nie zawsze jest bezpieczne dla każdego pacjenta. W niektórych przypadkach jej użycie jest całkowicie zabronione (przeciwwskazania bezwzględne), w innych – możliwe tylko w wyjątkowych sytuacjach po dokładnej ocenie lekarza (przeciwwskazania względne). Istnieją też okoliczności, w których nie ma przeciwwskazań do stosowania heparyny, ale jej użycie wymaga zachowania szczególnej ostrożności i monitorowania stanu zdrowia pacjenta45.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować heparyny?

  • Nadwrażliwość na heparynę lub inne składniki leku – jeśli kiedykolwiek wystąpiła alergia na heparynę lub którykolwiek składnik preparatu, nie wolno go stosować, ponieważ grozi to poważną reakcją uczuleniową, nawet wstrząsem anafilaktycznym678.
  • Stosowanie na otwarte, krwawiące lub sączące się rany, błony śluzowe, zakażoną skórę i okolice oczu – nakładanie heparyny na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe może prowadzić do podrażnień, zakażeń lub nasilenia krwawienia79.
  • Skłonność do krwawień, skazy krwotoczne, małopłytkowość – u osób z chorobami powodującymi zaburzenia krzepnięcia krwi, stosowanie heparyny może znacznie zwiększyć ryzyko poważnych krwotoków610.
  • Krwotok wewnątrzczaszkowy, czynne krwawienie z przewodu pokarmowego, wrzód trawienny – u pacjentów z aktywnymi krwawieniami, heparyna może nasilić utratę krwi i prowadzić do zagrażających życiu powikłań6.
  • Przewlekła choroba nerek, niewydolność nerek (w niektórych postaciach miejscowych) – heparyna może być przeciwwskazana u osób z ciężkimi chorobami nerek, ze względu na ryzyko nasilenia działań niepożądanych11.
  • Niepoddające się kontroli krwawienia, rozległe urazy – podanie heparyny w takich sytuacjach grozi trudnym do opanowania krwotokiem6.
  • Niektóre postacie leku: dzieci i młodzież poniżej określonego wieku – w wielu preparatach nie zaleca się stosowania u dzieci poniżej 12 lub 18 lat z powodu braku wystarczających danych o bezpieczeństwie121310.
  • Alergia na parabeny lub inne substancje pomocnicze – niektóre postacie zawierają parabeny, które mogą wywoływać reakcje alergiczne1415.
  • Stosowanie na duże powierzchnie skóry (niektóre preparaty) – niektóre produkty nie powinny być stosowane na rozległe obszary skóry, aby uniknąć ogólnoustrojowego działania heparyny10.
  • Kobiety w pierwszym trymestrze ciąży (w niektórych preparatach miejscowych) – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania11.
Ważne: Heparyna występuje w różnych postaciach – żelu, kremie, maści czy roztworze do wstrzykiwań. Przeciwwskazania do jej stosowania mogą być inne w zależności od sposobu podania i obecności dodatkowych substancji czynnych w preparacie. Zawsze należy zwracać uwagę na zalecenia producenta oraz informacje o przeciwwskazaniach na ulotce konkretnego produktu61110.

Przeciwwskazania względne – kiedy heparyna tylko w wyjątkowych przypadkach?

W niektórych sytuacjach stosowanie heparyny jest możliwe, ale wymaga bardzo ostrożnej decyzji lekarskiej oraz ścisłego monitorowania stanu zdrowia pacjenta. Oto najważniejsze przykłady:

  • Choroby wątroby lub nerek o łagodniejszym przebiegu – w przypadku zaburzeń czynności tych narządów konieczne może być dostosowanie dawki lub szczególna kontrola, gdyż zaburzenia mogą nasilać działania niepożądane heparyny4.
  • Stosowanie innych leków wpływających na krzepliwość krwi – jednoczesne przyjmowanie leków takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki przeciwzakrzepowe czy leki przeciwpłytkowe może zwiększać ryzyko krwawień16.
  • Znieczulenie rdzeniowe, zabiegi neurochirurgiczne i okulistyczne – heparyna może zwiększać ryzyko krwawienia podczas takich zabiegów, dlatego jej podanie wymaga szczególnej ostrożności i indywidualnej decyzji lekarza16.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią – heparyna może być stosowana tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają potencjalne ryzyko dla matki i dziecka, a decyzja należy do lekarza17.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu heparyny?

W niektórych przypadkach stosowanie heparyny nie jest przeciwwskazane, ale wymaga zachowania czujności i regularnej kontroli. Sytuacje te obejmują:

  • Skaza krwotoczna – osoby z tendencją do krwawień muszą być pod stałą kontrolą podczas stosowania heparyny, a dawka może wymagać dostosowania518.
  • Długotrwałe stosowanie heparyny – może prowadzić do rozwoju małopłytkowości (zmniejszenie liczby płytek krwi), dlatego zalecane są regularne badania krwi4.
  • Objawy nadwrażliwości lub podrażnienia skóry – w razie wystąpienia zaczerwienienia, wysypki, świądu, pieczenia lub rumienia należy przerwać stosowanie leku189.
  • Stosowanie na uszkodzoną lub chorobowo zmienioną skórę – zwiększa to wchłanianie heparyny i ryzyko działań niepożądanych19.
  • Dzieci i osoby starsze – u dzieci i osób starszych może być konieczne indywidualne dostosowanie dawkowania lub unikanie stosowania heparyny, jeśli nie ma wystarczających danych o bezpieczeństwie2013.
  • Stosowanie produktów zawierających parabeny, alkohol benzylowy, glikol propylenowy, etanol – te substancje pomocnicze mogą powodować reakcje alergiczne, podrażnienia lub inne działania niepożądane, zwłaszcza u osób wrażliwych179.
Pamiętaj:

  • Heparyna w formie miejscowej (żele, kremy) może zawierać różne substancje pomocnicze, które same w sobie są przeciwwskazane dla niektórych pacjentów, np. osoby uczulone na parabeny lub alkohol benzylowy.
  • Niektóre preparaty z heparyną zawierają także inne substancje czynne (np. benzokaina, escyna, wyciąg z cebuli), które mogą mieć dodatkowe przeciwwskazania, zależnie od ich właściwości.
  • U dzieci, osób starszych oraz pacjentów z przewlekłymi chorobami zawsze należy dokładnie czytać ulotkę i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą w razie wątpliwości.

Tabela podsumowująca

Przeciwwskazanie Typ (bezwzględne/względne)
Nadwrażliwość na heparynę lub składniki leku Przeciwwskazane
Otwarte, krwawiące rany, błony śluzowe, zakażona skóra, okolice oczu Przeciwwskazane
Skłonność do krwawień, skazy krwotoczne, małopłytkowość Przeciwwskazane
Krwotok wewnątrzczaszkowy, czynne krwawienie, wrzód trawienny Przeciwwskazane
Przewlekła choroba nerek, niewydolność nerek (niektóre postacie) Przeciwwskazane
Niepoddające się kontroli krwawienia, rozległe urazy Przeciwwskazane
Dzieci poniżej określonego wieku (zależnie od postaci leku) Przeciwwskazane
Alergia na parabeny lub inne substancje pomocnicze Przeciwwskazane
Stosowanie na duże powierzchnie skóry (niektóre preparaty) Przeciwwskazane
Kobiety w pierwszym trymestrze ciąży (niektóre preparaty) Przeciwwskazane
Choroby wątroby lub nerek o łagodnym przebiegu Należy zachować ostrożność
Stosowanie innych leków wpływających na krzepliwość Należy zachować ostrożność
Znieczulenie rdzeniowe, zabiegi neurochirurgiczne i okulistyczne Należy zachować ostrożność
Kobiety w ciąży i karmiące piersią Należy zachować ostrożność
Skaza krwotoczna Należy zachować ostrożność
Długotrwałe stosowanie heparyny Należy zachować ostrożność
Objawy nadwrażliwości lub podrażnienia skóry Należy zachować ostrożność
Stosowanie na uszkodzoną lub chorobowo zmienioną skórę Należy zachować ostrożność
Dzieci i osoby starsze Należy zachować ostrożność
Stosowanie produktów z parabenami, alkoholem benzylowym, glikolem propylenowym, etanolem Należy zachować ostrożność

Heparyna – kiedy jej stosowanie jest przeciwwskazane i kiedy należy być szczególnie ostrożnym?

Heparyna to skuteczny i szeroko stosowany lek przeciwzakrzepowy, jednak jej użycie nie zawsze jest bezpieczne dla każdego. Przeciwwskazania do stosowania heparyny mogą się różnić w zależności od postaci leku, drogi podania oraz obecności innych substancji czynnych. Najważniejsze to: nadwrażliwość na heparynę lub składniki preparatu, aktywne krwawienia, skazy krwotoczne, otwarte rany i zakażenia skóry oraz niektóre choroby przewlekłe, szczególnie nerek i wątroby. W przypadku dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych lub stosowania innych leków wpływających na krzepnięcie, konieczna jest szczególna ostrożność i indywidualna ocena przez lekarza. Zawsze należy zapoznać się z ulotką konkretnego preparatu, by uniknąć poważnych powikłań zdrowotnych61474.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy nie wolno stosować heparyny?

Hepariny nie wolno stosować przy uczuleniu na nią lub inne składniki leku, przy aktywnych krwawieniach, skazie krwotocznej, na otwarte rany, błony śluzowe, zakażoną skórę oraz u dzieci poniżej określonego wieku (zależnie od postaci leku).

Czy heparyna może być stosowana u dzieci?

Większość preparatów z heparyną nie jest zalecana dzieciom poniżej 12 lub 18 lat z powodu braku badań potwierdzających bezpieczeństwo.

Czy można stosować heparynę w ciąży?

Niektóre preparaty nie powinny być stosowane w pierwszym trymestrze ciąży. Decyzję o stosowaniu w ciąży zawsze podejmuje lekarz.

Czy heparyna może być stosowana na otwarte rany?

Nie, hepariny nie należy nakładać na otwarte, krwawiące rany, sączące się zmiany skórne ani błony śluzowe.

Jakie są najczęstsze przeciwwskazania do stosowania heparyny miejscowej?

Najczęstsze to nadwrażliwość na heparynę lub parabeny, otwarte rany, zakażona skóra, wiek poniżej 12 lat i skłonność do krwawień.