Dlaczego stosowanie leków u dzieci wymaga szczególnej ostrożności?

Dzieci różnią się od dorosłych nie tylko masą ciała, ale także sposobem wchłaniania, metabolizowania i wydalania leków. Ich organizm może inaczej reagować na substancje czynne, dlatego leki, które są bezpieczne dla dorosłych, mogą wywołać poważne skutki uboczne u najmłodszych. To sprawia, że decyzja o zastosowaniu silnych leków, takich jak fentanyl, u dzieci musi być zawsze bardzo dobrze przemyślana i oparta na wiedzy oraz doświadczeniu lekarza12.

Zakres stosowania fentanylu u dzieci

Postaci i drogi podania

  • Roztwory do wstrzykiwań (dożylne, zewnątrzoponowe, podpajęczynówkowe): Fentanyl w tej postaci może być stosowany u dzieci wyłącznie w warunkach szpitalnych, w ramach znieczulenia lub sedacji podczas zabiegów. Decyzję o zastosowaniu podejmuje zawsze doświadczony lekarz anestezjolog. Podanie leku wymaga obecności personelu, który potrafi szybko przeprowadzić intubację lub wspomóc oddychanie w razie nagłego zatrzymania oddechu lub sztywności klatki piersiowej12.
  • Systemy transdermalne (plastry): Fentanyl w plastrach jest dopuszczony do długotrwałego leczenia silnego, przewlekłego bólu u dzieci, które ukończyły 2 lata i już wcześniej przyjmowały inne leki opioidowe (czyli mają tzw. tolerancję na opioidy). Nie wolno stosować plastrów u dzieci, które nigdy wcześniej nie przyjmowały silnych leków opioidowych3456.
  • Tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe oraz aerozole do nosa: Te postaci fentanylu nie są dopuszczone do stosowania u dzieci i młodzieży. Są one przeznaczone wyłącznie dla dorosłych pacjentów z bólem przebijającym, którzy już otrzymują długotrwale leczenie opioidami789.

Wskazania do stosowania u dzieci

Fentanyl w plastrach stosuje się wyłącznie w leczeniu ciężkiego, przewlekłego bólu u dzieci od 2. roku życia, które już wcześniej przyjmowały inne leki opioidowe. Nie jest zalecany do leczenia ostrego bólu (np. pooperacyjnego, pourazowego) ani do stosowania u dzieci poniżej 2 lat, ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie wiekowej3456.

Ograniczenia i przeciwwskazania

  • Nie należy stosować plastrów fentanylowych u dzieci, które nie przyjmowały wcześniej opioidów – ryzyko ciężkiej, zagrażającej życiu depresji oddechowej jest wtedy bardzo wysokie46.
  • Nie stosować u dzieci poniżej 2. roku życia – nie przeprowadzono odpowiednich badań w tej grupie wiekowej46.
  • Ostry ból lub ból pooperacyjny nie jest wskazaniem do stosowania plastrów z fentanylem u dzieci1011.
Ważne dla rodziców i opiekunów:

  • Plastry z fentanylem zawierają bardzo silny lek, który w przypadku przypadkowego połknięcia lub przyklejenia przez dziecko może prowadzić do śmierci.
  • Wszystkie plastry należy przechowywać w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla dzieci, zarówno przed, jak i po użyciu.
  • Po zastosowaniu plastra należy zadbać, by ściśle przylegał do skóry i regularnie sprawdzać, czy nie odkleił się.
  • W razie przypadkowego kontaktu plastra z dzieckiem należy natychmiast usunąć plaster i niezwłocznie zgłosić się po pomoc medyczną1213.

Dawkowanie fentanylu u dzieci

Dawkowanie fentanylu zależy od wieku dziecka, jego masy ciała, stopnia tolerancji na opioidy oraz wybranej postaci leku. W przypadku plastrów transdermalnych dawka ustalana jest indywidualnie przez lekarza na podstawie dotychczas stosowanych dawek innych opioidów. Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest, aby dziecko przyjmowało już wcześniej inne opioidy przez co najmniej tydzień – jest to tzw. „terapia podtrzymująca opioidami35.

  • Dawkowanie plastrów zaczyna się od najniższej możliwej dawki, a następnie może być stopniowo zwiększane, jeśli leczenie nie przynosi oczekiwanej ulgi w bólu35.
  • Zmiana dawki lub przerwanie leczenia musi być zawsze przeprowadzane stopniowo, aby uniknąć objawów odstawiennych1415.
  • W przypadku dzieci z chorobami nerek, wątroby lub innymi poważnymi schorzeniami, lekarz może zalecić jeszcze większą ostrożność i dodatkowe monitorowanie1617.

Bezpieczeństwo stosowania fentanylu u dzieci

Fentanyl to lek, który może powodować bardzo poważne działania niepożądane, zwłaszcza u dzieci. Najgroźniejsze z nich to depresja oddechowa, czyli poważne zaburzenie oddychania, które może prowadzić nawet do zatrzymania oddechu. Ryzyko to jest szczególnie wysokie u dzieci, które nie są przyzwyczajone do opioidów lub otrzymają zbyt dużą dawkę leku46.

  • Depresja oddechowa może wystąpić nawet po usunięciu plastra, dlatego dzieci powinny być monitorowane przez co najmniej 24 godziny po zakończeniu leczenia1213.
  • Niektóre dzieci mogą być bardziej narażone na działania niepożądane, zwłaszcza te z chorobami płuc, serca, wątroby lub nerek1617.
  • Przypadkowe połknięcie lub kontakt z lekiem przez dziecko, które nie powinno go przyjmować, może prowadzić do śmierci1213.
Najczęstsze zagrożenia związane ze stosowaniem fentanylu u dzieci:

Podsumowanie: Fentanyl u dzieci – tylko w uzasadnionych przypadkach i pod ścisłym nadzorem

Fentanyl jest lekiem bardzo silnym i skutecznym w leczeniu przewlekłego, silnego bólu u dzieci, które ukończyły 2 lata i mają już doświadczenie w stosowaniu innych opioidów. Nie wolno stosować fentanylu u dzieci poniżej 2 lat ani u tych, które nie przyjmowały wcześniej opioidów, ze względu na bardzo wysokie ryzyko poważnych powikłań, w tym zagrażającej życiu depresji oddechowej. Dawkowanie zawsze ustala lekarz, a leczenie musi być prowadzone pod ścisłą kontrolą. W przypadku stosowania plastrów należy zachować szczególną ostrożność, by zapobiec przypadkowemu narażeniu innych dzieci na kontakt z lekiem. Pozostałe postaci fentanylu (tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe, aerozole do nosa) nie są przeznaczone do stosowania u dzieci3456.

Grupa wiekowa Możliwość stosowania Dawkowanie
Niemowlęta (0–1 rok) Nie zaleca się Brak danych
Dzieci (1–2 lata) Nie zaleca się Brak danych
Dzieci (2–12 lat) Możliwe tylko w plastrach, u dzieci tolerujących opioidy Dawkowanie ustalane indywidualnie przez lekarza, zgodnie z wcześniejszym leczeniem opioidami
Młodzież (≥12 lat) Możliwe w plastrach, u młodzieży tolerującej opioidy Dawkowanie jak u dorosłych, ustalane przez lekarza

Pytania i odpowiedzi

Czy fentanyl można stosować u dzieci?

Fentanyl w plastrach można stosować u dzieci od 2. roku życia, które już przyjmowały inne leki opioidowe. Inne postaci nie są przeznaczone dla dzieci.

Jakie są główne zagrożenia stosowania fentanylu u dzieci?

Największym zagrożeniem jest depresja oddechowa, która może być śmiertelna, zwłaszcza u dzieci bez wcześniejszego kontaktu z opioidami.

Czy można stosować plastry fentanylowe u niemowląt?

Nie. Plastry fentanylowe nie są zalecane dla dzieci poniżej 2 lat z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa.

Kiedy nie wolno stosować fentanylu u dzieci?

Nie wolno stosować fentanylu u dzieci, które nie przyjmowały wcześniej opioidów oraz u dzieci poniżej 2. roku życia.