Czepota puszysta

Co to jest czepota puszysta i skąd pochodzi koci pazur?

Czepota puszysta (Uncaria tomentosa) to tropikalne pnącze z rodziny Rubiaceae, rosnące w lasach deszczowych Ameryki Południowej i Środkowej, głównie w Peru i Brazylii. Swoją popularną nazwę – koci pazur (ang. cat’s claw, hiszp. uña de gato, indiańska vilcacora) – zawdzięcza haczykowatym kolcom przypominającym pazury kota⁹. W suplementach i preparatach ziołowych najczęściej wykorzystuje się dwa gatunki: Uncaria tomentosa oraz Uncaria guianensis – różnią się składem chemicznym i profilem działania, dlatego warto sprawdzać, który gatunek zawiera konkretny produkt¹⁰.

Surowcem jest kora korzenia lub łodygi pnącza. Rdzenni mieszkańcy Amazonii od stuleci przygotowywali z niej odwar stosowany przy stanach zapalnych, bólach stawów i infekcjach¹¹. Od przełomu XX i XXI wieku koci pazur trafił do europejskich aptek w postaci sproszkowanej kory oraz standaryzowanych wyciągów – kapsułek, tabletek, nalewek i herbat.

Jakie substancje czynne zawiera czepota puszysta?

Za aktywność biologiczną czepoty puszystej odpowiada kilka grup związków. Najważniejsze to pentacykliczne alkaloidy oksyndolowe (POA) – mitraphylline, izorhynchophylline, uncarina C i E – które wykazują działanie immunomodulujące i przeciwzapalne. Obok nich w korze obecne są tetracykliczne alkaloidy oksyndolowe (TOA), które mogą częściowo osłabiać korzystne działanie POA, dlatego wyciągi standaryzowane są tak, by zawierały jak najmniej TOA¹.

Całkowita zawartość alkaloidów w korze wynosi od 0,3% do 2,6% m/m, przy czym POA stanowią od 0,06% do 2,58% m/m². Standaryzowane wyciągi dostępne w aptekach zawierają zazwyczaj od 1% do 10% alkaloidów ogółem, oznaczanych metodą HPLC¹². W surowcu zidentyfikowano też około 32 różnych polifenoli – w tym proantocyjanidyny i procyjanidyny – działających antyoksydacyjnie¹³, a ponadto glikozydy kwasu chinowego i chinowowego, taniny, flawonoidy, fitosterole oraz triterpeny (m.in. kwas ursolowy)¹⁴¹⁵.

Na co może pomagać koci pazur – co mówią badania?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie czepoty puszystej dotyczy chorób stawów. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą pacjenci z reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS) otrzymywali 60 mg wyciągu bogatego w POA dziennie (w trzech dawkach po 20 mg) przez 24 tygodnie jako uzupełnienie leczenia sulfasalazyną lub hydroksychlorochiną. Wyciąg zmniejszył liczbę bolesnych i obrzękniętych stawów istotnie bardziej niż placebo³. Osobne badanie z udziałem 45 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową kolana wykazało, że liofilizowany wyciąg z U. guianensis redukował ból przy aktywności fizycznej już w ciągu pierwszego tygodnia, choć nie wpływał na ból spoczynkowy ani obwód kolana⁴¹⁸.

Mechanizm przeciwzapalny jest stosunkowo dobrze poznany: alkaloidy i polifenole hamują czynnik transkrypcyjny NF-κB, obniżają stężenie TNF-α oraz interleukiny-6 – kluczowych mediatorów zapalenia w stawach¹⁹²⁰. Działanie antyoksydacyjne proantocyjanidyn chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, który nasila uszkodzenia w przebiegu chorób zapalnych²¹.

Warto zaznaczyć, że badania kliniczne dotyczące czepoty puszystej są na ogół małe i dotyczą specyficznych wyciągów – nie każdy dostępny preparat był testowany w taki sposób. Działanie w infekcjach wirusowych (np. aktywność wobec wirusa Chikungunya czy SARS-CoV-2) zostało potwierdzone jak dotąd wyłącznie w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach i nie można go przekładać bezpośrednio na skuteczność u człowieka¹⁹. Podobnie obiecujące wyniki dotyczące aktywności przeciwnowotworowej pochodzą z badań in vitro na liniach komórkowych raka piersi, jelita grubego czy białaczki – to wstępne dane, które wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych²⁵.

W jakiej postaci i dawce stosuje się czepotę puszystą?

Czepota puszysta dostępna jest w aptekach i sklepach zielarskich jako sproszkowana kora do zaparzania oraz wyciąg standaryzowany w kapsułkach lub tabletkach. Można ją też stosować w formie nalewki. Nie ma jednej zalecanej dawki uznanej przez europejskie instytucje regulacyjne – dawkowanie zależy od formy preparatu, gatunku i chemotypu rośliny, a także celu stosowania²⁶.

W badaniach klinicznych stosowano następujące dawki:

• Choroba zwyrodnieniowa stawów: 100 mg liofilizowanego wyciągu dziennie²²
• Reumatoidalne zapalenie stawów: 60 mg wyciągu bogatego w POA dziennie (3 × 20 mg)³
• Herbata z kory: 1 g kory gotować w 250 ml wody przez 10–15 minut, przecedzić, pić trzy razy dziennie²⁷
• Kapsułki: typowo 250–1000 mg 2–3 razy dziennie, zgodnie z zaleceniami producenta²⁸
• Nalewka: 1–2 ml do dwóch razy dziennie lub 20–40 kropli w wodzie 2–3 razy dziennie²⁷²⁸

Efekty przeciwzapalne mogą być widoczne już po tygodniu, natomiast działanie immunomodulujące – wzrost liczby białych krwinek – obserwowano po 6–8 tygodniach regularnego stosowania²⁹. Wybierając preparat, warto sięgać po wyciągi standaryzowane (z podaną zawartością alkaloidów, najlepiej z informacją o profilu POA/TOA) od producentów stosujących zewnętrzną kontrolę jakości.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Czepota puszysta jest suplementem, a nie lekiem – nie zastępuje leczenia przepisanego przez lekarza i nie powinna być stosowana zamiast terapii przy poważnych chorobach. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, zwłaszcza wymienione powyżej.

Bezwzględnie nie stosuj czepoty puszystej, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią⁷
• masz chorobę autoimmunologiczną (toczeń, stwardnienie rozsiane, reumatoidalne zapalenie stawów leczone immunosupresją) – stymulacja układu odpornościowego może nasilić chorobę⁸
• masz zaburzenia krzepnięcia krwi (hemofilia, skaza krwotoczna) lub planujesz operację w ciągu najbliższych 2 tygodni³⁴
• chorujesz na białaczkę⁸
• masz ciężką chorobę nerek lub wątroby (opisano przypadek ostrej niewydolności nerek związanej ze stosowaniem czepoty)³⁵

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli zauważysz:

• nasilone biegunki, silne bóle brzucha, nudności lub wymioty³⁶
• zawroty głowy, silny ból głowy lub kołatanie serca
• objawy reakcji alergicznej: trudności z oddychaniem, obrzęk twarzy lub gardła, pokrzywkę³⁶
• nieoczekiwane krwawienia lub siniaki⁵
• nasilenie objawów choroby Parkinsona (opisano przypadek kliniczny)³⁷

Jeśli podejrzewasz przedawkowanie, natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub centrum zatruć. Nie podwajaj pominięta dawki³⁸.

Jeśli rozważasz stosowanie czepoty puszystej przy bólach stawów lub dla wsparcia odporności, omów to z lekarzem lub farmaceutą – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki. Wybieraj preparaty standaryzowane z podaną zawartością alkaloidów i sprawdzaj, czy produkt pochodzi z wiarygodnego źródła. Stosuj przez ograniczony czas i obserwuj reakcję organizmu, zwłaszcza ze strony układu pokarmowego i ciśnienia krwi. Pamiętaj, że suplementacja to uzupełnienie, a nie zamiennik zdrowej diety i leczenia zaleconego przez lekarza.