Czarci pazur

Czym jest czarci pazur i co zawiera jego korzeń?

Czarci pazur to potoczna nazwa rośliny Harpagophytum procumbens z rodziny Pedaliaceae, rosnącej naturalnie na stepach Kalahari w Namibii, Botswanie i Południowej Afryce. Surowcem leczniczym są korzenie wtórne (bulwy) rośliny – to właśnie w nich gromadzi się największe stężenie substancji czynnych¹⁰. Wyciąg z korzenia czarciego pazura jest formą, w jakiej składnik trafia do suplementów diety dostępnych w aptekach.

Dominującą grupą związków aktywnych są glikozydy irydoidowe, stanowiące do 3% składu suchego korzenia¹¹. Wśród nich wyróżnia się cztery kluczowe związki: harpagozydy, harpagid, procumbid i 8-para-kumaroilo-harpagid. To właśnie harpagozydom przypisuje się największą aktywność biologiczną i używa się ich jako markera jakości przy standaryzacji ekstraktów – dobry preparat zawiera zwykle 1,6–2,2% harpagozydów lub dostarcza co najmniej 50–60 mg tej substancji dziennie¹²¹³. Obok irydoidów korzeń zawiera glikozydy flawonoidowe (kemferol, luteolina), kwasy fenolowe (chlorogenowy, cynamonowy), fitosterole (sitosterol, stigmasterol) oraz triterpenoidy¹¹.

Warto wiedzieć, że skład chemiczny preparatu może się różnić w zależności od miejsca uprawy rośliny, pory zbioru i metody przetwarzania korzenia. Dlatego przy wyborze suplementu warto zwracać uwagę na informację o zawartości harpagozydów podaną na etykiecie¹⁴.

Jak czarci pazur działa w organizmie?

Mechanizm działania wyciągu z korzenia nie jest do końca poznany, ale badania laboratoryjne i na zwierzętach wskazują na kilka nakładających się szlaków. Harpagid – jeden z irydoidów – hamuje wytwarzanie cytokin prozapalnych: interleukiny IL-1β, IL-6 i czynnika martwicy nowotworów TNF-α w komórkach układu odpornościowego¹⁵. Jednocześnie ekstrakt blokuje ekspresję genu COX-2 (cyklooksygenazy 2 – enzymu kluczowego dla produkcji prostaglandyn) poprzez hamowanie szlaku czynnika transkrypcyjnego AP-1¹⁶. Działanie przeciwbólowe angażuje dodatkowo układ hem-oksygenazy 1 i tlenku węgla, co sugeruje, że efekt analgetyczny nie wynika wyłącznie z hamowania COX-2¹⁷.

Ekstrakt wykazuje też właściwości antyoksydacyjne – pochłania wolne rodniki (nadtlenkowe i ponadtlenkowe) w sposób zależny od dawki¹⁵. W badaniach na komórkach kostnych harpagid stymulował różnicowanie osteoblastów (komórek budujących kość) i hamował tworzenie osteoklastów (komórek rozkładających kość), co może mieć znaczenie w zapaleniu stawów prowadzącym do utraty tkanki kostnej – choć wyniki na modelach zwierzęcych są mieszane i nie można ich bezpośrednio przenosić na ludzi¹⁸. Gorzkie składniki korzenia stymulują ponadto wydzielanie kwasu żołądkowego i żółci, co historycznie wiązano z poprawą apetytu i wspomaganiem trawienia¹⁹.

Na jakie dolegliwości może pomóc czarci pazur?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie kliniczne dotyczy bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów (biodra i kolana) oraz przewlekłego bólu dolnego odcinka kręgosłupa. W wieloośrodkowym, randomizowanym badaniu z podwójną ślepą próbą obejmującym 122 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową biodra i kolana wyciąg z korzenia (2 610 mg dziennie, dostarczające 57 mg harpagozydów) był co najmniej tak samo skuteczny jak diacerheina 100 mg/dobę w zakresie redukcji bólu, a pacjenci stosujący wyciąg rzadziej sięgali po dodatkowe leki przeciwbólowe³. Analiza 14 badań wykazała, że wyższej jakości próby wskazują na możliwość łagodzenia bólu stawów, a przegląd 12 badań potwierdził co najmniej umiarkowaną skuteczność przy bólu kręgosłupa, bioder i kolan²⁰.

W zakresie bólu kręgosłupa 8-tygodniowe badanie obserwacyjne obejmujące 104 pacjentów z nieswoistym bólem lędźwiowym i chorobą zwyrodnieniową stawów (dawka 2 400 mg/dobę, 60 mg harpagozydów) przyniosło klinicznie istotną redukcję bólu o 16–40% w skali WOMAC; działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego zgłosiło 10% uczestników²¹. W mniejszym badaniu 63 osób z łagodnym do umiarkowanego bólem pleców, karku lub barków standaryzowany ekstrakt stosowany przez 4 tygodnie zapewnił umiarkowaną ulgę w bólu mięśniowym²².

W badaniach obserwuje się też korzyści przy reumatoidalnym zapaleniu stawów, dnie moczanowej i bólu mięśniowo-powięziowym, jednak dowody są słabsze i mniej jednorodne²³. Tradycyjne zastosowanie wyciągu przy problemach trawiennych i braku apetytu nie jest potwierdzone rzetelnymi badaniami klinicznymi²⁴.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Wyciąg z korzenia czarciego pazura dostępny jest jako kapsułki, tabletki, proszek, nalewka i herbata²⁵. Najlepiej przebadaną formą są standaryzowane kapsułki lub tabletki przyjmowane między posiłkami – kwas żołądkowy może obniżać biodostępność aktywnych składników, dlatego przyjmowanie preparatu na czczo lub między posiłkami jest rekomendowane przez część źródeł²⁶.

Pełny efekt terapeutyczny może wymagać od 1 do 4 miesięcy regularnego stosowania – wyciąg działa wolniej niż klasyczne leki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen⁵. Przy wyborze preparatu warto upewnić się, że etykieta podaje zawartość harpagozydów – minimalna zalecana dawka dobowa to co najmniej 50–60 mg tej substancji¹³.

Działania niepożądane – co może się zdarzyć?

Krótkotrwałe stosowanie wyciągu z korzenia czarciego pazura jest na ogół dobrze tolerowane. W przeglądzie 28 badań klinicznych działania niepożądane nie były częstsze niż w grupie placebo, a drobne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego wystąpiły u około 3% uczestników⁹. W jednym z badań obserwacyjnych biegunka pojawiła się u ok. 8% pacjentów²⁷.

Do możliwych działań niepożądanych należą²⁸²⁹:

• Biegunka, ból brzucha, nudności, wymioty, niestrawność
• Ból głowy, zaburzenia smaku, utrata apetytu, szumy uszne
• Zmiany ciśnienia krwi, rzadko reakcje alergiczne skóry
• Przypadkowe: krwawienie z przewodu pokarmowego, nadciśnienie tętnicze (opisano jeden przypadek u 62-letniej kobiety po menopauzie), niedrożność jelit (opisano jeden przypadek u starszego mężczyzny)
• Możliwe zwiększone ryzyko ostrego zapalenia trzustki (dane z jednego badania kliniczno-kontrolnego)

Rzadko opisywano zaburzenia rytmu serca – choć jest to poważne działanie niepożądane, jego częstość pozostaje nieznana³⁰. Wyciąg może też powodować senność lub zawroty głowy, dlatego osoby, u których te objawy wystąpią, powinny unikać prowadzenia pojazdów³¹.

Kto nie powinien stosować czarciego pazura?

Wyciąg z korzenia czarciego pazura jest przeciwwskazany w ciąży – istnieją przesłanki wskazujące na możliwość wywoływania skurczów macicy (działanie oksytocyczne), co stwarza ryzyko poronienia lub przedwczesnego porodu³⁸³⁹. Nie należy go stosować również u kobiet karmiących piersią ani u dzieci – brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach⁹.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem są czynne wrzody żołądka i dwunastnicy – wyciąg stymuluje wydzielanie kwasu żołądkowego i może nasilać dolegliwości⁴⁰. Ostrożność wymagana jest przy³⁸⁴¹:

• Kamicy żółciowej i niedrożności dróg żółciowych (wyciąg zwiększa wydzielanie żółci)
• Chorobach serca i zaburzeniach rytmu serca
• Nadciśnieniu tętniczym lub hipotonii
• Cukrzycy (ryzyko hipoglikemii)
• Ciężkiej niewydolności wątroby lub nerek (brak danych)

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania wyciągu z korzenia czarciego pazura skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe – szczególnie leki przeciwzakrzepowe, na serce, przeciwpadaczkowe, immunosupresyjne, przeciwgrzybicze lub obniżające poziom cholesterolu. Ze względu na wpływ na enzymy CYP450 interakcji może być wiele, a ich kliniczne znaczenie bywa trudne do przewidzenia⁸.

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli zauważysz:

• Nieregularne bicie serca, kołatanie, omdlenia
• Krwawienie z dziąseł, nosa, przewlekłe siniaczenie lub krew w stolcu
• Silny ból brzucha, nudności lub wymioty nieustępujące po odstawieniu preparatu
• Objawy alergiczne: wysypkę, obrzęk twarzy lub trudności w oddychaniu
• Nagły wzrost lub spadek ciśnienia krwi
• Objawy hipoglikemii (drżenie, pocenie, zawroty głowy, splątanie) – szczególnie u diabetyków

Osoby z chorobami przewlekłymi, kobiety planujące ciążę oraz pacjenci po operacjach (ryzyko krwawień) powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji⁹⁴⁰.

Czarci pazur może być pomocnym uzupełnieniem leczenia bólu stawów i kręgosłupa, ale nie zastępuje terapii zleconej przez lekarza. Jeśli stosujesz go po raz pierwszy, zacznij od niższej dawki i obserwuj reakcję organizmu przez pierwsze 1–2 tygodnie. Wybieraj preparaty z podaną na etykiecie zawartością harpagozydów i pamiętaj, że na efekty trzeba czekać kilka tygodni – to nie jest suplement działający od razu. Przy braku poprawy po 4–8 tygodniach warto porozmawiać z lekarzem o innych opcjach terapeutycznych.