Czarny bez

Co zawiera czarny bez i skąd bierze się jego działanie?

Czarny bez (Sambucus nigra L.) zawdzięcza swoje właściwości bogatemu zestawowi związków bioaktywnych⁹. Dominującą grupą są antocyjany – barwniki z grupy polifenoli, których stężenie w owocach sięga 0,29 g na 100 g suchej masy¹⁰. Najważniejsze z nich to cyjanidyno-3-glukozyd i cyjanidyno-3-sambubiozyд, które wykazują zarówno silne działanie antyoksydacyjne, jak i aktywność przeciwwirusową².

Obok antocyjanów w owocach i soku z czarnego bzu obecne są kwasy fenolowe – w soku dominuje kwas protokatechowy (ok. 42,7 mg/l) i kwas chlorogenowy (ok. 7,5 mg/l)¹¹. Wśród flawonoidów najważniejsze to kwercetyna, rutyna i kwercetyna-3-O-heksozyd, które wykazują działanie przeciwzapalne i neuroprotekcyjne¹². Łączna zawartość polifenoli w soku może przekraczać 1945 mg równoważnika kwasu galusowego na litr¹³.

Kwiaty bzu czarnego są jeszcze bogatszym źródłem polifenoli ogółem (do 10,04% suchej masy) i kwasów fenolowych (2,90% suchej masy) niż owoce¹⁰. Wyciąg z kwiatu bzu czarnego zawiera ponadto flawonoidy (m.in. rutynę i kwas chlorogenowy), które odpowiadają za jego właściwości napotne i przeciwzapalne¹⁴. Owoce dostarczają też witaminy C – jedna szklanka świeżych owoców to ok. 52 mg tej witaminy, co pokrywa ponad połowę dziennego zapotrzebowania dorosłego¹⁵.

Jak czarny bez działa na wirusy grypy i przeziębienia?

Antocyjany i flawonoidy z czarnego bzu blokują przyłączanie wirusa grypy do komórek gospodarza, wiążąc się z glikoproteinami powierzchniowymi wirusa – hemaglutynią (HA) i neuraminidazą (NA)¹⁶. W badaniach laboratoryjnych wykazano aktywność wobec różnych szczepów wirusa grypy, w tym H1N1¹⁶. Ważne zastrzeżenie: wyniki badań in vitro nie przekładają się automatycznie na potwierdzone działanie u ludzi – potrzebne są badania kliniczne.

Na poziomie immunologicznym wyciągi z czarnego bzu pobudzają produkcję cytokin – m.in. TNF-α, IL-1β i IL-6 – co wzmacnia odpowiedź układu odpornościowego na infekcję wirusową¹⁷. To działanie jest jednak obosieczne: u osób z chorobami autoimmunologicznymi stymulacja układu immunologicznego może być niekorzystna (patrz sekcja bezpieczeństwa).

W jakich formach kupisz czarny bez w aptece i jak go dawkować?

W aptekach dostępne są preparaty z owoców czarnego bzu i kwiatu czarnego bzu w kilku postaciach. Najpopularniejsze to syropy i soki z owoców bzu czarnego, kapsułki i tabletki z wyciągiem z czarnego bzu oraz pastylki do ssania. Herbatki z suszonych kwiatów bzu czarnego można przygotować samodzielnie lub kupić gotowe saszetki.

Dzieci w wieku 5–12 lat mogą przyjmować połowę dawki dorosłego w postaci syropu (1–2 łyżeczki 3–4 razy dziennie)²¹. Dzieciom poniżej 5. roku życia nie należy podawać preparatów z czarnego bzu bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą²¹.

Zawsze stosuj się do zaleceń producenta konkretnego preparatu – stężenie wyciągów z czarnego bzu bywa różne i dawka może się różnić między produktami. Wyciąg z czarnego bzu jest uważany za bezpieczny przy stosowaniu przez okres do 12 tygodni w zalecanych dawkach²². Bezpieczeństwo dłuższego stosowania nie zostało potwierdzone w badaniach.

Czy czarny bez wpływa na serce, cukier i inne układy?

Badania przedkliniczne (na zwierzętach i w warunkach laboratoryjnych) sugerują kilka dodatkowych kierunków działania czarnego bzu. W badaniach in vitro wyciągi z owoców i kwiatów hamowały enzymy trawące węglowodany – α-amylazę i α-glukozydazę – silniej niż akarboza stosowana w leczeniu cukrzycy²³. Nie oznacza to jednak, że czarny bez zastępuje leczenie cukrzycy – potrzebne są badania kliniczne potwierdzające ten efekt u ludzi.

W badaniach na gryzoniach ekstrakty z czarnego bzu obniżały ciśnienie krwi i zmniejszały uszkodzenia narządów wywołane nadciśnieniem²⁴. Flawonoidy – antocyjany i kwercetyna – powiązano ze zmniejszonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych²⁵. Jedno małe badanie kliniczne nie wykazało jednak wpływu wyciągu z czarnego bzu na poziom cholesterolu u kobiet po menopauzie²⁶. Wyniki badań kardiometabolicznych są więc jak dotąd niejednoznaczne i wymagają potwierdzenia w większych próbach klinicznych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatów z czarnego bzu, jeśli:

• masz chorobę autoimmunologiczną (np. toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane) – czarny bez pobudza układ immunologiczny i może nasilać objawy²⁸;
• przyjmujesz leki immunosupresyjne, np. po przeszczepie narządu⁷;
• leczysz się na nadciśnienie tętnicze lub cukrzycę⁸;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo stosowania nie zostało potwierdzone²⁸;
• masz poważną chorobę wątroby lub nerek⁶;
• podajesz preparat dziecku poniżej 5. roku życia²¹.

Niezwłocznie wezwij pomoc medyczną, jeśli po spożyciu surowych owoców, liści, łodyg lub kory bzu czarnego pojawią się silne wymioty, biegunka, zawroty głowy lub duszność – są to objawy zatrucia glikozydami cyjanogennymi⁶²⁹. W 1983 roku hospitalizowano osiem osób po wypiciu domowej roboty soku z surowych owoców, liści i łodyg bzu czarnego²⁹.

Jeśli po rozpoczęciu stosowania preparatu z czarnego bzu pojawią się objawy alergiczne (wysypka, obrzęk, trudności z oddychaniem) lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe, które nie ustępują, przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem³⁰.

Pamiętaj, że preparaty z czarnego bzu to suplementy diety lub produkty ziołowe – nie zastępują leczenia grypy ani innych chorób. Jeśli objawy grypy są ciężkie lub utrzymują się dłużej niż kilka dni, konieczna jest konsultacja lekarska. Przy poważnych objawach, takich jak wysoka gorączka, duszność czy zaburzenia świadomości, nie zwlekaj z wizytą u lekarza.

Stosując czarny bez rozsądnie – w postaci przetworzonych preparatów aptecznych, w zalecanych dawkach i po wykluczeniu przeciwwskazań – możesz wspierać swój organizm w walce z sezonowymi infekcjami. Wybieraj produkty standaryzowane, sprawdź skład i zawsze informuj lekarza o przyjmowanych suplementach, zwłaszcza jeśli jesteś w trakcie leczenia przewlekłego.