Jak rozpoznać zakażenie układu moczowego u dziecka?

Rozpoznanie zakażenia układu moczowego u dziecka nie powinno sprawić trudności opiekunom – szczególnie u starszych dzieci. Wśród typowych objawów ZUM u dzieci wymienia się tzw. objawy dyzuryczne polegające na trudnościach w oddawaniu moczu. Objawom tym mogą towarzyszyć kłucie, pieczenie i świąd, parcie na pęcherz, a także częstomocz. Niekiedy pojawia się także ból brzucha, jak również biegunka, wymioty, krwiomocz oraz stan podgorączkowy.

Jakie są objawy ZUM u niemowlaka?

U niemowląt i małych dzieci objawy zakażenia układu moczowego są często niespecyficzne i znacznie różnią się od objawów ZUM u dzieci starszych. Maluch może gorączkować (u wielu dzieci do 2. roku życia to jedyny objaw), może być niespokojny, a także niechętnie przyjmować pokarm. Objawy ZUM u niemowląt mogą obejmować również nadmierną senność, drażliwość oraz brak przyrostu masy ciała. Warto więc zwracać uwagę na zmiany zapachu, zabarwienia oraz przejrzystości moczu. Mocz może być mętny, ciemniejszy niż zwykle lub mieć nieprzyjemny, intensywny zapach. Wiadomo, że najlepszą metodą, aby stwierdzić ZUM u niemowlaka i dzieci jest pobranie moczu. Ale jak to zrobić poprawnie i sprytnie – szczególnie u najmłodszych [1,2]?

Badanie ZUM u niemowląt i dzieci – jak pobrać próbkę moczu?

Aby stwierdzić ZUM u dzieci (jak również u dorosłych), niezbędne jest przeprowadzenie badania laboratoryjnego. U dzieci, które kontrolują oddawanie moczu, jest to relatywnie proste. Próbkę zbieramy do jałowego pojemnika, nie zapominając o wcześniejszym umyciu zarówno narządów płciowych, jak i ich okolic wodą z mydłem. Pamiętajmy o tym, aby pobierać środkowy strumień moczu, a nie ten na samym początku lub końcu. Jednak jeśli dziecko współpracuje i jest na tyle duże, aby sobie z tym poradzić, to problemu nie ma.

Jak zbadać ZUM u niemowlaka i młodszych dzieci?

W przypadku niemowląt i małych dzieci pobranie próbki moczu może okazać się nieco trudniejszym wyzwaniem. Można oczywiście zastosować dostępne w aptekach samoprzylepne woreczki (naklejane na oczyszczoną i osuszoną skórę okolic intymnych), jednak w praktyce to rozwiązanie nie jest najlepsze. Pamiętajmy o tym, że jeśli uda nam się “złapać” odrobinę moczu do woreczka, nie mamy gwarancji co do tego, czy próbka nie uległa zanieczyszczeniu drobnoustrojami obecnymi na skórze w warunkach fizjologicznych. Poza tym mocz z woreczka może zostać przekazany do badania ogólnego, natomiast nie nadaje się do badania mikrobiologicznego (posiewu).

Jedną z najlepszych metod jest tzw. clean catch, czyli mocz zbierany “na czysto” do jałowego kubeczka. Aby zwiększyć szansę na pobranie próbki, możemy podawać dziecku wodę lub mleko bądź np. wykonywać delikatny masaż okolicy lędźwiowej malucha. Przyda się oczywiście pomoc drugiej osoby, która w odpowiednim momencie pobierze próbkę. Ta metoda wymaga cierpliwości i przygotowania, ale daje najbardziej wiarygodne wyniki diagnostyczne, co jest kluczowe dla prawidłowego rozpoznania ZUM u niemowląt [2,3].

Zakażenie układu moczowego u dziecka — jak wygląda leczenie ZUM?

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej niemowlęta do ukończenia trzeciego miesiąca życia mające ZUM powinny być hospitalizowane. Bakterie, które są przyczyną tej infekcji, mogą bowiem rozprzestrzenić się w organizmie. Leczenie ZUM u najmłodszych niemowląt wymaga szczególnej uwagi i monitorowania stanu zdrowia. Aby pozbyć się przyczyny, stosuje się antybiotyki podawane parenteralnie, czyli poza przewodem pokarmowym, np. dożylnie lub domięśniowo.

Jak przebiega leczenie ZUM u starszych niemowląt i dzieci?

Dzieci powyżej trzeciego miesiąca życia wymagają hospitalizacji jedynie w przypadku ciężkiego przebiegu zakażenia układu moczowego. Jeśli natomiast ich stan ogólny jest dobry, maluch może pozostać w domu. Leczenie ZUM opiera się oczywiście na antybiotykoterapii — leki podaje się doustnie lub pozajelitowo. Niekiedy stosowana bywa tzw. terapia sekwencyjna, która polega na podawaniu antybiotyków parenteralnie, a w kolejnych dniach kuracji doustnie.

Długość terapii jest zależna od lokalizacji zakażenia — w przypadku infekcji górnych dróg moczowych (obejmujących nerki i moczowody) leczenie powinno trwać od 7 do 10 dni (wg niektórych wytycznych nawet do 14 dni). Natomiast w przypadku dolnych dróg moczowych (na które składa się pęcherz moczowy oraz cewka moczowa) terapia wynosi od 3 do 5 dni. Właściwe leczenie ZUM jest kluczowe dla uniknięcia powikłań i nawrotów infekcji [1, 2, 3].

Leczenie zakażenia górnych dróg moczowych

Tak jak wspominaliśmy wcześniej, podstawą leczenia ZUM jest terapia antybiotykami lub chemioterapeutykami. W przypadku zakażenia górnych dróg moczowych są to:

• cefalosporyny — stosowane doustnie: aksetyl cefuroksymu (Ceroxim, Zinnat) i cefiksym (Cetix) oraz stosowane dożylnie/domięśniowo: cefotaksym (Biotaksym, Claforan), ceftriakson (Biotrakson, Ceftriaxon Polpharma), ceftazydym (Biotum, Fortum) oraz cefuroksym (Biofuroksym, Cefuroxim Kabi, Tarfoxim);
• penicyliny — podawana dożylnie/domięśniowo ampicylina (może być stosowana wraz z cefalosporyną III gen. i aminoglikozydem, Ampicillin TZF) lub stosowana zarówno pozajelitowo, jak i doustnie amoksycylina z kwasem klawulanowym (Amoksiklav, Augmentin ES, Taromentin);
• aminoglikozydy — stosowane w iniekcjach dożylnych lub domięśniowych: amikacyna (Biodacyna, Amikacin Polpharma) oraz gentamycyna (Gentamicin Krka, Gentamicin Polpharma);
• fluorochinolony (chemioterapeutyki) – cyprofloksacyna podawana doustnie lub dożylnie (Ciprinol, Cipronex, Ciprofloxacin Polpharma) [1-3].

Warto pamiętać, że stosowanie kilku antybiotyków jednocześnie może prowadzić do interakcji lekowych, które wpływają na ich skuteczność lub zwiększają ryzyko działań niepożądanych. Takie interakcje wymagają szczególnej ostrożności i zawsze powinny być nadzorowane przez lekarza prowadzącego.

Leczenie zakażenia dolnych dróg moczowych

W przypadku zakażenia dolnych dróg moczowych również stosuje się antybiotyki oraz chemioterapeutyki. Leczenie ZUM obejmuje zarówno terapię pierwszego, jak i drugiego wyboru, w zależności od ciężkości infekcji i odpowiedzi na leczenie. Wśród leków pierwszego wyboru wymienia się przyjmowane doustnie:

• furazydynę (chemioterapeutyk) znaną pod nazwą furagina (Dafurag, Furazek, Furaginum Teva);
• trimetoprim (Urotrim, Trimesan);
• trimetoprim + sulfametoksazol (Bactrim, Biseptol, Sulfotrim);

Leki doustne, które stosuje się w terapii drugiego wyboru to:

• cefalosporyny: cefaklor (Ceclor, Alfatil); aksetyl cefuroksymu (Ceroxim, Zinnat, Xorimax); cefiksym (Cetix, Cephoral);
• penicyliny: amoksycylina (Amotaks, Ospamox, Duomox); amoksycylina z kwasem klawulanowym (Amoksiklav ES, Augmentin ES, Auglavin PPH, Hiconcil Combi);
• fluorochinolony: cyprofloksacyna (Ciprinol, Cipronex, Ciprofloxacin Polpharma) [1-3].

Jak podawać leki w leczeniu ZUM u niemowląt?

U niemowląt oraz dzieci, u których stosowane są preparaty doustne w leczeniu ZUM, preferuje się antybiotyki oraz chemioterapeutyki w zawiesinie. Przed podaniem dziecku leku w zawiesinie należy każdorazowo wstrząsnąć buteleczką, aby substancja czynna równomiernie rozproszyła się w nośniku. Niektóre preparaty są gotowe do użycia (np. Dafurag), inne mają postać proszku lub granulatu, który należy zawiesić w odpowiedniej ilości wody (np. Zinnat, Amotaks, Augmentin ES). Pamiętajmy o tym, że tego typu leki mają ograniczoną trwałość, najczęściej od 10 do 14 dni po dodaniu wody [4,5].

Bardzo ważny jest również sposób przechowywania preparatu. Niektóre antybiotyki w zawiesinie należy przechowywać w lodówce w temp. 2-8°C (np. Augmentin ES, Amoksiklav), inne zaś można pozostawić w temperaturze pokojowej (zwykle nie wyższej niż 25°C). Informacja na ten temat jest zamieszczona w ulotce, a także dosyć często na opakowaniu leku. Właściwe przechowywanie leków stosowanych w leczeniu ZUM jest kluczowe dla zachowania ich skuteczności terapeutycznej [4,5].

Jak zapobiegać ZUM u dzieci i niemowląt?

Profilaktyka zakażeń układu moczowego u dzieci jest niezwykle istotna, szczególnie u tych, które miały już wcześniej epizod ZUM. Podstawowe zasady zapobiegania obejmują odpowiednią higienę intymną – u dziewczynek szczególnie ważne jest mycie okolic intymnych od przodu do tyłu, aby uniknąć przenoszenia bakterii z okolic odbytu. Regularne oddawanie moczu, unikanie zatrzymywania moczu przez długi czas oraz odpowiednie nawodnienie organizmu to kolejne kluczowe elementy profilaktyki ZUM u niemowląt i dzieci. U niemowląt ważna jest częsta wymiana pieluch, aby zapobiec rozwojowi bakterii w wilgotnym środowisku.

W przypadku nawracających zakażeń układu moczowego lekarz może zalecić długotrwałą profilaktykę antybiotykową z użyciem niskich dawek antybiotyków, takich jak furazydyna (Furaginum, Dafurag) czy trimetoprim (Urotrim). Warto również rozważyć suplementację preparatami zawierającymi żurawinę, która może wspierać zdrowie układu moczowego, choć jej skuteczność w profilaktyce ZUM u dzieci wymaga dalszych badań. Regularne kontrole lekarskie i badania moczu pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych problemów i szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia ZUM.

Podsumowanie – najważniejsze informacje o ZUM u dzieci

Zakażenie układu moczowego u dziecka (ZUM) może objawiać się różnie w zależności od wieku. U starszych dzieci występują typowe objawy ZUM, takie jak ból i pieczenie przy oddawaniu moczu, częstomocz, ból brzucha czy gorączka. Natomiast objawy ZUM u niemowlaka mogą być trudniejsze do rozpoznania – maluchy często mają tylko gorączkę, są niespokojne i mniej chętne do jedzenia. ZUM u niemowląt wymaga szczególnej uwagi, ponieważ objawy są niespecyficzne i mogą być mylone z innymi schorzeniami.

Kluczowe dla diagnozy jest prawidłowe pobranie moczu, np. metodą „clean catch”, ponieważ nieodpowiednia próbka może prowadzić do błędnych wyników. Leczenie ZUM u dzieci zależy od wieku i lokalizacji infekcji – niemowlęta do 3. miesiąca życia zwykle wymagają hospitalizacji, a starsze dzieci mogą być leczone w domu antybiotykami doustnymi lub dożylnymi. Leczenie ZUM obejmuje stosowanie antybiotyków takich jak cefalosporyny (Ceroxim, Zinnat, Biotaksym), penicyliny (Amoksiklav, Augmentin ES) czy furazydyna (Furaginum, Dafurag). Ważne jest także odpowiednie przechowywanie leków w zawiesinie, aby zachowały skuteczność. Wczesna diagnoza i prawidłowe leczenie ZUM u dzieci pomagają uniknąć powikłań i nawrotów infekcji. Profilaktyka, odpowiednia higiena i regularne kontrole lekarskie są kluczowe dla zdrowia układu moczowego u najmłodszych pacjentów.

Pytania i odpowiedzi – najczęstsze wątpliwości rodziców