Co to jest film łzowy?

Podczas każdego mrugnięcia na powierzchni gałki ocznej rozprowadzany jest płyn określany jako film łzowy. Składa się on z trzech warstw, które odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu zespołowi suchego oka. Najbardziej zewnętrzną jest warstwa lipidowa, która ze względu na swój charakter zmniejsza szybkość parowania łez. Produkują ją gruczoły Meiboma. Część środkową stanowi warstwa hydrofilowa. To właśnie ją mamy na myśli, kiedy wspominamy o łzach. Zadaniem tej powłoki jest usuwanie wszelkiego rodzaju ciał obcych z powierzchni, czyli tzw. przemywanie oka. Warstwa hydrofilowa powstaje w gruczołach łzowych. Najbardziej wewnętrzna część to warstwa śluzowa. Jej zadaniem jest nawilżanie oka. To dzięki niej film łzowy przylega do gałki ocznej. Część śluzowa powstaje dzięki spojówce [1]. Zaburzenia w funkcjonowaniu którejkolwiek z tych warstw mogą prowadzić do rozwoju zespołu suchego oka.

Jakie są przyczyny zespołu suchego oka?

Zespół suchego oka jest spowodowany zaburzoną pracą struktur, które odpowiadają za produkcję filmu łzowego. Dochodzi wtedy do zmniejszenia jego stabilności, co prowadzi do charakterystycznych objawów zespołu suchego oka. Problematyczne może stać się również prawidłowe pokrycie gałki ocznej przez film. Z tego powodu dochodzi do wysychania oczu, które w stanach ciężkich mogą doprowadzić nawet do zaburzeń widzenia [2].

Zespół suchego oka jest chorobą wieloczynnikową, dlatego ciężko określić jego konkretną przyczynę. Może być wynikiem zmian hormonalnych, które zachodzą wraz z wiekiem. Wysychanie gałki ocznej może być spowodowane również przez reumatoidalne zapalenie stawów, zespół Sjögrena bądź choroby tarczycy. Dużym problemem okazuje się również długa praca przy komputerze, gdyż dochodzi do zmniejszenia częstotliwości mrugania, co nasila objawy zespołu suchego oka. Jednym z większych problemów jest także otaczające nas środowisko. Smog, silny wiatr lub wysuszone powietrze potęgują problem suchych oczu. Osoby, które cierpią na tę dolegliwość, a noszą soczewki kontaktowe, powinny zastanowić się nad ich odstawieniem. To właśnie one często przyczyniają się do nadmiernego wysychania powierzchni gałki ocznej. Zespół suchego oka mogą powodować również leki, takie jak:

• diuretyki,
• ꞵ-blokery,
• przeciwhistaminowe,
• nasenne,
• przeciwdepresyjne.

W efekcie wszelkie zaburzenia dotyczące funkcjonowania filmu łzowego będą prowadzić do rozwoju stanu zapalnego w obrębie powierzchni oka [1,3]. Niezależnie od przyczyny, kluczowe jest wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia zespołu suchego oka.

Jakie są objawy zespołu suchego oka?

Objawy zespołu suchego oka różnią się w zależności od stopnia zaawansowania choroby. Chorobę klasyfikuje się według nasilenia objawów. Pacjenci cierpiący na postać łagodną skarżą się głównie na uczucie podrażnienia, pieczenia, bólu i obecności ciała obcego pod powieką. Postać umiarkowana będzie objawiać się podobnie, jednak symptomy cechują się większym nasileniem i częstszym występowaniem. Dodatkowo mogą pojawić się zaburzenia widzenia określane jako zamglenia. W przypadku postaci ciężkiej wymienione wyżej objawy są na tyle poważne, że w wyraźny sposób utrudniają pacjentowi codzienne funkcjonowanie [3]. Charakterystyczne objawy zespołu suchego oka to również zaczerwienienie oczu, nadmierne łzawienie oraz uczucie zmęczenia wzroku, szczególnie po długotrwałej pracy przy komputerze. Warto zwrócić uwagę, że objawy mogą nasilać się w określonych warunkach, takich jak przebywanie w klimatyzowanych pomieszczeniach czy podczas silnego wiatru.

Jak wygląda leczenie zespołu suchego oka?

Leczenie zespołu suchego oka dobiera się indywidualnie w zależności od nasilenia objawów i przyczyny schorzenia. Dobór odpowiedniej terapii zależy od nasilenia objawów. W początkowych etapach choroby pomocne może okazać się zwiększenie nawilżenia powietrza. W wyniku większej wilgotności film łzowy nie będzie tak intensywnie parował. Zespół suchego oka może być również wynikiem mechanicznego podrażnienia przez alergeny bądź smog znajdujące się w powietrzu. W tym przypadku redukcję objawów można osiągnąć poprzez zastosowanie oczyszczaczy powietrza [3].

Okuliści zwracają także uwagę, że stosowanie kwasów tłuszczowych redukuje objawy choroby. W rzeczywistości badania kliniczne odnoszą się do tego z rezerwą. Jednak nie oznacza to, że takie interwencje nie mają sensu. Według przeglądu Cochrane największe korzyści w leczeniu zespołu suchego oka osiąga się poprzez suplementację wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi omega-3 w połączeniu ze standardową terapią [4]. Suplementy takie jak Omega-3 forte (np. Möller’s Omega-3, Witamina E+Omega 3, Nordic Naturals) mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie gruczołów Meiboma.

Co robić, gdy zatkane są gruczoły Meiboma?

Kolejnym problemem w leczeniu zespołu suchego oka może być nieprawidłowa struktura warstwy lipidowej filmu łzowego. Najczęstszą przyczyną są zatkane gruczoły Meiboma, które odpowiadają za produkcję zewnętrznej, lipidowej warstwy filmu łzowego. W celu rozwiązania tej dolegliwości należy stosować ciepłe okłady na oczy. W efekcie dochodzi do odblokowania ujść gruczołów i rozwiązania problemu. Stosujmy do tego odpowiednie maseczki na oczy, np. Posiforlid lub kompresy żelowe, które można podgrzać w mikrofalówce. Kolejną, a zarazem podstawową i najważniejszą czynnością będzie dbanie o prawidłową higienę brzegów powiek. Dzięki temu usuniemy nagromadzoną wydzielinę, która może powodować nieprawidłowe funkcjonowanie gruczołów. Oprócz klasycznego mycia powiek możemy zastosować specjalne, nawilżane chusteczki (Blephaclean, HexaClean) lub płyny (Blephasol, Demoxoft płyn). Ostatnim etapem będzie zastosowanie kropli nawilżających [3]. Regularne oczyszczanie powiek jest kluczowym elementem leczenia zespołu suchego oka związanego z zaburzeniami pracy gruczołów Meiboma.

Co robić przy poważniejszych przypadkach zespołu suchego oka?

Jeżeli powyższe metody nie przynoszą oczekiwanych rezultatów w leczeniu zespołu suchego oka, problem może być poważniejszy. Krople do oczu często są określane jako sztuczne łzy. Niestety zawierają konserwanty, takie jak np. chlorek benzalkoniowy. Przy częstym stosowaniu może on potęgować zespół suchego oka. Jeżeli używamy kropli przez dłuższy czas i kilka razy dziennie to należy zastąpić je tymi, które nie zawierają konserwantów. Pomocne mogą okazać się produkty oparte na systemach ABAK, OSD lub COMOD (HyloComod, Vizik, HyalDrop, Ektin) [5]. Następny krok w prewencji wysychania oczu to stosowanie nawilżających żeli (Vidisic, Lakripos) lub maści (Kerato VitA, VitA POS). Ze względu na przemijające zaburzenia widzenia, wynikające ze zwiększonej lepkości preparatu, należy je stosować na noc [3].

Zespół suchego oka może współistnieć z innymi dolegliwościami. W przypadku gdy doświadczasz także nadmiernego wypadania rzęs oraz dodatkowo wydzielającej się wydzieliny, która najczęściej pojawia się rano, powinieneś rozważyć badanie na obecność nużeńca ludzkiego. Do farmakoterapii możesz włączyć preparaty z olejkiem z drzewa herbacianego [3].

Czym jest zabieg LipiFlow i jak pomaga w leczeniu zespołu suchego oka?

Kolejne interwencje w leczeniu zespołu suchego oka powinno przeprowadzać się w gabinetach okulistycznych. Możemy tutaj zaliczyć mechaniczne wygrzewanie powiek systemem LipiFlow. LipiFlow to zaawansowana metoda leczenia zespołu suchego oka, która polega na termicznej pulsacji powiek. Zabieg ten skutecznie udrażnia zatkane gruczoły Meiboma, przywracając prawidłową produkcję lipidowej warstwy filmu łzowego. Korzystne efekty przynoszą również zabiegi IPL. Wykorzystuje się tutaj impulsy intensywnego światła. Następstwem jest udrożnienie zatkanych gruczołów Meiboma, które osiąga się po kilku zabiegach [6]. Zarówno LipiFlow, jak i IPL są szczególnie skuteczne w przypadkach, gdy zatkane gruczoły Meiboma są główną przyczyną zespołu suchego oka.

Innym rozwiązaniem dla pacjentów cierpiących na zespół suchego oka jest zastosowanie zatyczek do kanalików łzowych. Ich aplikacja jest prosta i bezbolesna, podobnie jak ich usunięcie. Powodują one częściowe lub całkowite zmniejszenie odpływu łez. W efekcie poprawia się ilość filmu łzowego. W zaawansowanych problemach kanaliki łzowe mogą również zostać zamknięte chirurgicznie [3]. Ta metoda leczenia zespołu suchego oka jest szczególnie pomocna u pacjentów z niedoborem produkcji łez.

Jakie krople do oczu wybrać w leczeniu zespołu suchego oka?

Na rynku aptecznym znajduje się wiele preparatów przeznaczonych do leczenia zespołu suchego oka. Możemy w nich znaleźć rozmaite substancje nawilżające. Jednak które będą najlepsze?

Badania kliniczne dowodzą jasno, że w przypadku suchych oczu każde krople przeznaczone do leczenia tego schorzenia będą lepsze niż ich brak bądź stosowanie, np. soli fizjologicznej. Różnice pomiędzy poszczególnymi substancjami są subtelne. Wynika to z odmienności osobniczej. Z tego względu krople idealne dla jednej osoby mogą nie pomagać drugiej [5]. Warto eksperymentować z różnymi preparatami, aby znaleźć najlepsze rozwiązanie w leczeniu zespołu suchego oka.

Oprócz wspomnianych wcześniej systemów ciekawy przykład stanowią krople EvoTears. Nie posiadają one konserwantów ani substancji buforujących, dlatego będą dobrym wyborem dla osób, które często stosują krople. Substancja aktywna jest hydrofobowa, dlatego tworzy na powierzchni oka powłokę nawilżającą i stabilizującą film łzowy. Innym rozwiązaniem może być używanie pojemników jednodawkowych, czyli minimsów (Systane Ultra UD, Dexoftyal UD, Thealoz Duo Gel, Hyabak UD). Należy pamiętać, że w przypadku niewykorzystania jednorazowo całej zawartości pojemnika, mimo wszystko należy go wyrzucić. Preparaty te są szczególnie polecane w leczeniu zespołu suchego oka ze względu na brak konserwantów.

Podczas dolegliwości ze strony zespołu suchego oka nasze oczy często są zaczerwienione. Jednak nie należy wtedy stosować preparatów z tetryzoliną (Starazolin, Vizik). Substancja w nich zawarta zmniejszy zaczerwienienie, aczkolwiek przy długotrwałym stosowaniu można doświadczyć reakcji z odbicia, która jeszcze bardziej nasili problem. Zamiast tego lepiej skupić się na właściwym leczeniu zespołu suchego oka za pomocą nawilżających kropli bez konserwantów.

Farmakoterapia w zespole suchego oka

Czasami ciężka postać zespołu suchego oka wymaga wdrożenia farmakoterapii. W tym celu stosuje się miejscowo antybiotyki lub terapię łączoną ze sterydami w przypadku obecności bakterii, które powodują zapalenie powiek. Pomocne mogą okazać się doustne makrolidy (np. azytromycyna – Sumamed, Azitrocin, Azitrox) lub tetracykliny (np. doksycyklina – Doxycyclinum, Doxybene, Unidox). Miejscowo, przez krótki czas można rozważyć również podawanie glikokortykosteroidów (np. deksametazon – Dexafree, Dexagent). Innym sposobem na zatrzymanie reakcji zapalnej będzie zastosowanie cyklosporyny A (Ikervis) [3,5].

Jedną z nowocześniejszych opcji w leczeniu zespołu suchego oka jest zastosowanie lifitegrastu. Związek ten blokuje wiązanie się LFA-1 do ICAM-1. Efektem tego jest wygaszanie ścieżki immunologiczno-zapalnej, która odpowiada za występowanie zespołu suchego oka [7]. Lifitegrast stanowi przełom w farmakoterapii zespołu suchego oka, oferując skuteczne rozwiązanie dla pacjentów z objawami o podłożu zapalnym. Należy pamiętać, że stosowane w terapii zespołu suchego oka antybiotyki, sterydy i leki immunomodulujące mogą wchodzić w różne interakcje lekowe, zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu kilku preparatów okulistycznych. Takie interakcje mogą wpływać na skuteczność leczenia lub zwiększać ryzyko działań niepożądanych, dlatego dobór terapii powinien zawsze odbywać się pod kontrolą lekarza okulisty.

Podsumowanie

Zespół suchego oka to problem, z którym można skutecznie walczyć, jeśli zastosuje się odpowiednie metody leczenia. Terapię warto rozpocząć od prostych zmian w otoczeniu – zadbania o wilgotność powietrza i ograniczenia czasu spędzanego przed ekranem. Kluczowa jest również prawidłowa higiena powiek, szczególnie gdy zatkane gruczoły Meiboma są przyczyną dolegliwości. W leczeniu zespołu suchego oka sprawdzają się nawilżające krople bez konserwantów, które można stosować regularnie bez ryzyka podrażnień. W przypadkach uporczywych objawów warto skonsultować się z okulistą, który może zaproponować zaawansowane metody, takie jak zabiegi LipiFlow czy IPL. Pamiętajmy, że wczesne rozpoznanie i systematyczne leczenie zespołu suchego oka pozwala skutecznie kontrolować objawy i cieszyć się komfortem zdrowych oczu.