Co to jest stomia i kiedy jest potrzebna?

Stomia to chirurgicznie utworzony otwór w brzuchu, który pozwala odprowadzać stolec lub mocz do specjalnego worka na zewnątrz ciała^1,2. Jeśli zastanawiasz się, jak wygląda stomia, to wyobraź sobie wilgotny, różowawy lub czerwony kawałek tkanki wystający kilka milimetrów ponad skórę brzucha¹. Stomia nie boli – nie ma zakończeń nerwowych – ale może lekko krwawić podczas czyszczenia, co jest normalne^3,4. Najczęściej tworzy się ją z jelita grubego (stomia okrężnicza, kolostomia) lub jelita cienkiego (ileostomia)^5,6.

Stomia jest potrzebna, gdy jelito nie może funkcjonować normalnie z powodu choroby, urazu lub operacji⁷. Najczęstsze przyczyny to nowotwory jelita grubego lub odbytnicy, choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), perforacja jelita, uraz brzucha czy niedrożność jelit^5,6. W nagłych przypadkach, takich jak poważne urazy, stomia może ratować życie⁷. Stomia tymczasowa jest często tworzona na kilka miesięcy, aby jelito mogło się wygoić, a stomia trwała pozostaje na stałe, gdy odbyt lub część jelita zostały nieodwracalnie usunięte^1,2,6.

Czy stomia jest na zawsze?

Nie zawsze – to zależy od przyczyny jej założenia¹. Stomia tymczasowa służy do czasowego ominięcia jelita, aby mogło się wygoić po operacji lub chorobie². Po kilku miesiącach, zazwyczaj od 3 do 12 miesięcy, można wykonać kolejną operację, która przywróci naturalne wydalanie przez odbyt^6,7. Stomia trwała jest konieczna, gdy odbyt lub część jelita zostały trwale usunięte, na przykład w zaawansowanym raku jelita grubego^6,7. Decyzja o tym, czy stomia jest na zawsze, zapada na podstawie stanu zdrowia pacjenta i możliwości przywrócenia ciągłości jelita⁷.

Czy stomia śmierdzi na co dzień?

Nowoczesne worki stomijne są szczelne i nie przepuszczają zapachów w ciągu dnia⁸. Nieprzyjemny zapach pojawia się tylko podczas opróżniania worka do toalety⁸. Worki są wykonane z materiałów nieprzepuszczających zapachów, więc w codziennych sytuacjach – w pracy, w sklepie, w towarzystwie – nikt nie powinien niczego zauważyć^8,4. Jeśli zapach wydostaje się na zewnątrz, może to oznaczać, że worek przecieka lub nie przylega prawidłowo do skóry⁴.

Jak wygląda pielęgnacja stomii w domu?

Pielęgnacja stomii w domu polega na regularnym czyszczeniu stomii i skóry wokół niej, wymianie worka stomijnego oraz ochronie skóry przed podrażnieniami^1,9. Pielęgnacja stomii po zabiegu rozpoczyna się już w szpitalu, gdzie pielęgniarka uczy pacjenta podstawowych czynności⁵. Stomię czyści się ciepłą wodą bez mydła – wystarczy delikatnie przetrzeć ją miękką szmatką lub gazą, a następnie dokładnie osuszyć^1,8. Mydło może pozostawić na skórze film, który utrudnia przyleganie worka⁸. Skóra wokół stomii powinna być sucha, bez zaczerwienień, wysypki czy ran^1,9.

Pielęgnacja stomii jelitowej wymaga szczególnej uwagi na konsystencję stolca i stan skóry⁵. Worek stomijny wymienia się co kilka dni w zależności od typu systemu i indywidualnych potrzeb¹⁰. Opróżnia się go, gdy jest wypełniony w 1/3 do 1/2 – zbyt pełny worek może oderwać się od skóry i przeciekać^8,6,4. Najlepszy moment na wymianę to rano przed jedzeniem lub godzinę po posiłku, gdy jelita są mniej aktywne⁶. Otwór w płytce przylepnej powinien być tylko 2 mm większy od stomii – zbyt duży otwór naraża skórę na kontakt ze stolcem, co powoduje podrażnienia^10,4.

ConvaTec Stomahesive Protective Skin Barier Pasta uszczelniająca o działaniu ochronnym, gojącym uszczelniającym i wypełniającym

O produkcie

• uszczelnia przestrzeń między brzegiem płytki a stomią;
• chroni skórę i wspomaga gojenie;
• zapobiega powikłaniom skórnym;
• pomaga dopasować stomię do powierzchni skóry.

SIONBIOTEXT, chusteczki tworzące barierę ochronną

O produkcie

• pielęgnują i chronią skórę przed podrażnieniami;
• szczególnie do sytuacji, w których pacjent często odkleja i przykleja stomię;
• pakowane pojedynczo;
• idealne na podróż;
• powstały film ochronny szybko wysycha – nie należy go usuwać!

Coloplast, Brava Powder Puder do skóry wokół stomii

O produkcie

• zmniejsza podrażnienia skóry wynikające z powodu wilgotności;
• chroni i utrzymuje skórę wokół stomii suchą;
• można używać pod przylepiec.

Colopast, pasta stomijna

O produkcie

• umożliwia utworzenie szczelnej przestrzeni między płytką stomijną i skórą;
• uszczelnia;
• ma specjalny kluczyk do wyciskania dla słabszych osób.

Colopast Comfeel Cleanser Lotion Zmywacz do pielęgnacji skóry wokół stomii

O produkcie

• łagodny środek do czyszczenia skóry wokół stomii;
• nawilża i natłuszcza skórę;
• nie wymaga spłukiwania;
• odpowiedni dla skóry wrażliwej.

Coloplast Comfeel Cleanser Wipe Zmywacz do pielęgnacji skóry wokół stomii w chusteczkach

O produkcie

• łagodny środek do czyszczenia skóry wokół stomii;
• nawilża i natłuszcza skórę;
• nie wymaga spłukiwania;
• odpowiedni dla skóry wrażliwej;
• dostępny w pojedynczych opakowaniach;
• idealny na podróż.

Colopast Brava Barrier Cream Krem przeciwodparzeniowy

O produkcie

• redukuje odparzenia i podrażnienia;
• nawilża skórę;
• ułatwia przyleganie płytki do skóry.

Coloplast Brava Dezodorant w płynie

O produkcie

• neutralizuje brzydkie zapachy z worka stomijnego;
• sprawia, że zawartość worka pozostaje na dnie;
• do użytku wewnątrz worka.

Coloplast Diamonds Sachets Saszetki żelujace

O produkcie

• wyrób do zagęszczania płynnej treści w worku stomijnym;
• zmniejsza i eliminuje nieprzyjemny zapach.

Esenta, spray do usuwania przylepców

O produkcie

• spray do bezbolesnego usuwanie plastrów;
• czyści skórę z pozostałości kleju;
• bez alkoholu;
• nie podrażnia skóry;
• do skóry wrażliwej.

Qmed, pas brzuszny z otworem stomijnym

O produkcie

• pas brzuszny z otworem na stomię;
• wzmacnia mięśnie brzucha podczas aktywności;
• redukuje ryzyko wystąpienia przepukliny w okolicy stomii;
• różne rozmiary.

Jak wygląda pielęgnacja skóry wokół stomii?

Pielęgnacja skóry wokół stomii jest kluczowa dla komfortu i zdrowia pacjenta¹. Stolec wydalany przez stomię, szczególnie przez stomię jelita grubego, może drażnić skórę, dlatego najważniejsze jest używanie odpowiednio dopasowanego worka i regularne sprawdzanie, czy płytka przylega szczelnie¹. Skórę czyści się tylko wodą – produkty z alkoholem wysuszają ją, a te z olejami utrudniają przyleganie worka¹. Jeśli skóra jest czerwona, wilgotna, swędzi lub boli, to znak, że stolec ma z nią kontakt – należy wtedy zmienić worek i sprawdzić rozmiar otworu w płytce^1,4.

Dostępne są specjalne produkty ochronne: proszki, pasty, płyny ochronne i pierścienie stomijne, które tworzą dodatkową barierę między skórą a stolcem^1,10. Jeśli wokół stomii rośnie dużo włosów, można je ostrożnie przyciąć nożyczkami lub ogolić maszynką elektryczną – worek będzie wtedy lepiej przylegał¹. Nie należy golić się na mokro kremem do golenia, bo utrudnia to przyleganie płytki¹. Jeśli problemy ze skórą nie ustępują, trzeba skontaktować się z pielęgniarką lub lekarzem¹.

Jak wymieniać worek stomijny krok po kroku?

Wymiana worka stomijnego to czynność, którą można nauczyć się wykonywać samodzielnie w kilka tygodni^3,6. Potrzebne materiały to: nowy worek, płytka przylepna, nożyczki, szablon do mierzenia stomii, wilgotne chusteczki lub woda, woreczek na zużyte materiały¹⁰. Wymianę najlepiej przeprowadzać w łazience, gdzie jest dostęp do umywalki i toalety⁴.

Najpierw opróżnia się stary worek do toalety, a następnie delikatnie odrywa płytkę od skóry, przytrzymując skórę drugą ręką^4,10. Można użyć płynu do usuwania kleju, jeśli płytka przykleja się zbyt mocno⁴. Po zdjęciu worka stomię i skórę wokół niej czyści się ciepłą wodą i osusza dokładnie miękką szmatką^1,8. Następnie mierzy się stomię szablonem i wycina otwór w nowej płytce, zostawiając 2 mm zapasu¹⁰. Płytkę przykleja się wokół stomii i przyciska przez około minutę, aby klej rozgrzał się i dobrze przylgnął¹⁰. Na końcu przymocowuje się worek do płytki i zamyka klipsem¹⁰.

Jak często opróżniać worek stomijny?

Worek opróżnia się, gdy jest wypełniony w 1/3 do 1/2 – nie należy czekać, aż napełni się całkowicie, bo może wtedy oderwać się od skóry^8,6,4. Częstotliwość opróżniania zależy od typu stomii i diety – osoby z ileostomią (stomią jelita cienkiego) opróżniają worek częściej, bo stolec jest bardziej płynny⁵. Osoby ze stomią jelita grubego mają bardziej uformowany stolec i opróżniają worek rzadziej⁶.

Aby opróżnić worek, siada się na toalecie lub na krześle zwróconym przodem do toalety, otwiera klips na końcu worka i opróżnia zawartość do muszli⁴. Można położyć kawałek papieru toaletowego na wodę, aby zmniejszyć rozbryzgiwanie⁴. Po opróżnieniu wyciera się końcówkę worka papierem toaletowym, zwija i zamyka klipsem⁴. Czasem worek napełnia się gazami z jelit, co może powodować ciche dźwięki – w systemach dwuczęściowych można “odbić” worek, lekko otwierając jego róg od płytki¹⁰.

Jakie są rodzaje worków stomijnych?

Istnieją dwa główne typy systemów stomijnych: jednoczęściowe i dwuczęściowe^1,4. W systemie jednoczęściowym worek i płytka przylepna to jedna całość – wymienia się je razem⁴. W systemie dwuczęściowym płytka pozostaje na skórze przez kilka dni, a worek można zdejmować i zakładać bez zdejmowania płytki¹. Wybór zależy od typu stomii, konsystencji stolca, lokalizacji stomii i sprawności manualnej pacjenta^5,6.

Worki mogą być otwarte (z otworem na dole do opróżniania) lub zamknięte (wymieniane po napełnieniu)^1,4. Worki zamknięte są często używane przez osoby ze stomią jelita grubego, które mają bardziej uformowany stolec⁹. Wszystkie worki są wykonane z materiałów nieprzepuszczających zapachów i dostępne w różnych rozmiarach – większe do noszenia w nocy, mniejsze do aktywności fizycznej^1,4. Niektóre osoby używają pasków stomijnych, które pomagają utrzymać worek na miejscu⁴. Osoby stosujące irygację stomii mogą nosić małe zatyczki stomijne zamiast pełnowymiarowych worków przez część dnia¹.

Co jeść, aby uniknąć problemów ze stomią?

Dieta wpływa na konsystencję stolca, ilość gazów i częstotliwość wypróżnień przez stomię⁸. Po operacji zaleca się stopniowe wracanie do normalnej diety – najpierw płyny, potem pokarmy lekkostrawne, a następnie zwykłe jedzenie^6,7. Ważne jest jedzenie regularnych, małych posiłków zamiast rzadkich, dużych⁶. Należy dokładnie przeżuwać pokarm, bo duże kawałki mogą zablokować stomię⁹. Trzeba pić co najmniej 1,5–2 litry płynów dziennie, aby uniknąć odwodnienia i zaparć⁴.

Produkty wywołujące gazy to: fasola, kapusta, brokuły, kalafior, cebula, czosnek, napoje gazowane, piwo i guma do żucia^9,4. Produkty powodujące nieprzyjemny zapach to: jaja, ryby, ser, cebula, czosnek i szparagi^9,4. Jeśli gazy lub zapach są problemem, warto ograniczyć te produkty⁸. Produkty zmniejszające zapach to: jogurt, napoje probiotyczne, sok żurawinowy, starte jabłko bez skórki i maślanka⁹. Warto prowadzić dzienniczek żywieniowy, aby dowiedzieć się, które produkty są dobrze tolerowane⁴.

Czy można pić alkohol i kawę ze stomią?

Alkohol i kawa mogą wpływać na pracę jelit – alkohol może powodować biegunkę, a kawa wzdęcia⁹. Nie są one zabronione, ale warto obserwować, jak organizm na nie reaguje⁴. Jeśli po kawie lub alkoholu stolec staje się bardziej płynny lub pojawia się więcej gazów, warto ograniczyć ich spożycie⁴. Ważne jest picie dużej ilości wody, zwłaszcza jeśli spożywa się alkohol, aby uniknąć odwodnienia¹¹.

Co to jest irygacja stomii i dla kogo jest odpowiednia?

Irygacja stomii to metoda “trenowania” jelita przez codzienne płukanie go wodą przez stomię, co pozwala na regularne wypróżnienie w wybranym czasie^5,6,10. Osoby stosujące irygację mogą nosić tylko małą zatyczkę stomijną zamiast worka przez większość dnia¹. Irygacja jest odpowiednia tylko dla osób ze stomią jelita grubego (zstępniczą lub esiczą), nie stosuje się jej w ileostomii ani stomii poprzecznej⁸. Proces zajmuje około godziny i wykonuje się go raz dziennie, najlepiej po posiłku lub ciepłym napoju⁸.

Nie każdy może stosować irygację – nie jest ona zalecana podczas chemioterapii, radioterapii w okolicy brzucha, przy wypadaniu stomii, nieregularnym funkcjonowaniu stomii ani przy przyjmowaniu leków wywołujących biegunkę⁵. Jeśli ktoś jest zainteresowany nauczeniem się irygacji, powinien porozmawiać z pielęgniarką lub lekarzem, który nauczy go prawidłowej techniki^5,8. Irygacja to wybór osobisty – nie każdy musi z niej korzystać⁵.

Czy można normalnie żyć ze stomią?

Tak, większość osób ze stomią wraca do normalnego życia po pełnym wyzdrowieniu, które trwa około 3 miesięcy¹¹. Stomia nie powinna uniemożliwiać pracy, uprawiania sportu, podróżowania ani życia intymnego^11,2. Można się kąpać, pływać i ćwiczyć z workiem na ciele – woda nie wniknie do stomii^8,6. Worki stomijne są płaskie i dyskretne pod odzieżą, a nowoczesne materiały są szczelne i nieprzepuszczalne dla zapachów^8,4.

Podróżowanie ze stomią wymaga przygotowania – należy zabrać podwójną ilość zaopatrzenia, mieć zapasy w bagażu podręcznym i skontaktować się z linią lotniczą w sprawie dodatkowego limitu bagażu^11,3. Warto mieć zaświadczenie lekarskie do kontroli na lotnisku^9,3. Życie intymne ze stomią jest możliwe po pełnym wygojeniu – stosunki nie uszkodzą stomii². Można opróżnić worek przed bliskością, użyć mniejszego worka lub zakryć go specjalnym pokrowcem². Decyzja o tym, komu i ile powiedzieć o stomii, należy tylko do pacjenta².

Czy można pływać i ćwiczyć ze stomią?

Tak, można pływać i ćwiczyć ze stomią – worek jest wodoodporny i nie odkleja się podczas pływania⁸. Kostiumy kąpielowe z wzorami lub ciemniejsze kolory lepiej maskują worek⁸. Po pływaniu warto dokładnie osuszyć płytkę przylepną ręcznikiem lub suszarką na zimne powietrze⁸. Większość ćwiczeń i sportów jest dozwolona po pełnym wyzdrowieniu – należy zacząć od spacerów i stopniowo zwiększać intensywność^11,7. Przy sportach kontaktowych lub bardzo intensywnych warto skonsultować się z lekarzem¹¹.

Jakie leki mogą być problematyczne ze stomią?

Osoby ze stomią powinny informować lekarza i farmaceutę o stomii przed zakupem leków bez recepty i ogólnie przed stosowaniem nowych leków¹¹. Tabletki o przedłużonym uwalnianiu mogą nie zostać w pełni wchłonięte – jeśli w worku pojawiają się całe tabletki, trzeba porozmawiać z lekarzem^1,4. Leki w postaci płynnej lub w żelowych kapsułkach wchłaniają się szybciej i mogą być lepszą opcją¹. Nie należy przerywać przyjmowania przepisanych leków bez konsultacji z lekarzem, nawet jeśli w worku są niestrawione tabletki – lekarz może dostosować dawkę lub zmienić formę leku¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką, jeśli stomia zmienia kolor na niebieski, fioletowy, czarny lub biały, krwawi obficie i krwawienie nie ustępuje, znacznie powiększa się lub zmniejsza, często przecieka pomimo prawidłowego stosowania worka¹. Trzeba również zgłosić się do lekarza, jeśli pojawiają się objawy niedrożności jelitowej: silne skurcze brzucha, nudności, wymioty, brak wypróżnień przez dłuższy czas, nieprzyjemny zapach z stomii utrzymujący się ponad tydzień⁴.

Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli skóra wokół stomii jest czerwona, mokra, swędząca, bolesna, ma wysypkę, rany lub krosty¹. Inne sytuacje wymagające konsultacji to: biegunka trwająca dłużej niż 5–6 godzin, objawy odwodnienia (suche usta, rzadsze oddawanie moczu, zawroty głowy), gorączka, silny ból brzucha^1,4. Nie należy wahać się przed kontaktem z lekarzem w przypadku wątpliwości – wczesna interwencja może zapobiec poważniejszym problemom^1,4.

Jak radzić sobie emocjonalnie ze stomią?

Przystosowanie się do życia ze stomią może być trudne emocjonalnie – uczucie smutku, złości czy frustracji jest normalne^5,11. Wiele osób zmaga się z obawami o wizerunek własnego ciała, samoocenę i akceptację przez innych⁵. Ważne jest rozmawianie o tych emocjach z bliskimi, zespołem medycznym lub psychologiem⁵. Wiele szpitali oferuje wsparcie psychologiczne dla pacjentów ze stomią⁵. Grupy wsparcia, zarówno stacjonarne, jak i internetowe, pozwalają na wymianę doświadczeń z innymi osobami w podobnej sytuacji¹¹.

Osoby, które przeszły operację usunięcia odbytnicy, mogą doświadczać zjawiska “fantomowej odbytnicy” – uczucia potrzeby wypróżnienia się w sposób, w jaki odbywało się to przed operacją^1,4,7. To zjawisko jest podobne do zespołu fantomowej kończyny i może utrzymywać się przez lata⁷. Siedzenie na toalecie może przynieść ulgę^1,7. Jeśli uczucie to jest bardzo uciążliwe lub towarzyszy mu ból, warto skonsultować się z lekarzem¹.

Pytania i odpowiedzi

Podsumowanie

Pielęgnacja stomii w domu polega na regularnym czyszczeniu stomii ciepłą wodą, wymianie worka co 3-7 dni i ochronie skóry wokół stomii przed podrażnieniami. Stomia jelitowa może być tymczasowa lub trwała, w zależności od przyczyny operacji – stomia tymczasowa jest zamykana po kilku miesiącach, gdy jelito się wygoi. Nowoczesne worki stomijne są szczelne i nie przepuszczają zapachów na co dzień, co pozwala na normalne funkcjonowanie w społeczeństwie. Dieta wpływa na konsystencję stolca i ilość gazów – warto unikać produktów wywołujących wzdęcia i prowadzić dzienniczek żywieniowy. Ze stomią można prowadzić pełne życie – pływać, ćwiczyć, podróżować i utrzymywać relacje intymne, a kluczem do sukcesu jest wsparcie pielęgniarki stomijnej i cierpliwość w dostosowywaniu się do nowej sytuacji.