Ręce łatwo ulegają zabrudzeniu kiedy zasłaniamy usta i nos podczas kichania i kaszlu. Szczególnie w sytuacjach takich jak wybuch pandemii kluczowe jest przerwanie łańcucha przenoszenia się wirusa. Można to osiągnąć dzięki stosowaniu produktów do dezynfekcji rąk, sporządzonych na bazie 62–85% alkoholu.

Typy preparatów dezynfekcyjnych

Środki do dezynfekcji rąk są dostępne w różnych formach, takich jak:

• mydła przeciwbakteryjne,
• chusteczki,
• żele,
• spraye.

Z chusteczek powinniśmy korzystać tylko jeśli nie mamy dostępu do innego sposobu dezynfekcji. Ich wadą jest trudność w równomiernym dotarciu do wszystkich miejsc na ręce. Mogą być słabo nasączone etanolem, a podczas przechowania tracą aktywności przez parowanie składnika aktywnego. Jeśli chodzi o spraye, należy unikać nadmiernego rozpylenia, ponieważ nie powinno się ich wdychać [1].

Środki na bazie alkoholu

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca stosowanie środków do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu (ABHS). Wykazują one aktywność przeciw szerokiemu spektrum bakterii i wirusów. Badanie przeprowadzone w Niemczech wykazało, że etanol w stężeniu 42,6% był w stanie zniszczyć koronawirusa SARS i koronawirusa MERS w ciągu 30 s [2].

Na rynku możemy też znaleźć produkty bezalkoholowe. Zawierają zwykle takie składniki, jak chlorek benzalkoniowy lub diglukonian chlorheksydyny. Niedawne badanie w Journal of Hospital Medicine (marzec 2020) wykazało, że są mniej skuteczne w dezaktywacji wirusów podobnych do COVID-19 (chociaż badanie dotyczyło powierzchni, a nie dłoni) (czytaj także: Wilgotność i temperatura powietrza, a transmisja COVID-19) [3].

Co jeszcze wchodzi w skład?

Preparaty do dezynfekcji rąk najczęściej zawierają etanol, alkohol izopropylowy i wodę. Środki utrzymujące wilgoć np. gliceryna, polimery, aloes, zapobiegają odwodnieniu skóry. Substancje pomocnicze zwiększają trwałość produktu, a także wydłużają czas potrzebny na odparowanie alkoholu, przedłużając w ten sposób jego działanie [4].

Alkohole mają szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego przeciwko większości bakterii, grzybom i wirusom takich jak ludzki wirus niedoboru odporności [HIV] i wirus opryszczki pospolitej. Zyskują aktywność wobec przetrwalników bakterii przez dodatek nadtlenku wodoru (3%) [5].

Glukonian chlorheksydyny 0,12% prawdopodobnie wykazuje działanie przeciwwirusowe przeciwko koronawirusowi, podobnie jak w przypadku innych wirusów otoczkowych. Jednak dostępne dowody wskazują, że chlorek benzalkoniowy ma słabsze działanie przeciwko niektórym bakteriom i wirusom niż inne alkohole [6].

Jaki preparat wybrać?

Preparat do dezynfekcji rąk powinien zawierać przynajmniej 60% alkoholu np. etanolu (alkohol etylowy) lub izopropanolu (2-propanol). Amerykańskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) nie zaleca stosowania środków bez alkoholu.

Inne rodzaje alkoholu, w tym metanol i 1-propanol nie są akceptowane w środkach do dezynfekcji rąk, ponieważ mogą być toksyczne dla ludzi. Niedawne testy bezpieczeństwa FDA wykazały, że niektóre środki do dezynfekcji rąk są skażone tymi potencjalnie toksycznymi substancjami [7,8].

Jak dezynfekować ręce?

Zalecanym sposobem dezynfekcji jest mycie rąk mydłem i wodą, gdy tylko jest to możliwe, ponieważ znacznie zmniejsza to ilość wszelkiego rodzaju drobnoustrojów i brudu na powierzchni skóry [9]. Środek odkażający służy jako alternatywa, gdy mydło i woda są trudno dostępne. W porównaniu z mydłem, środki odkażające na bazie alkoholu nie eliminują wszystkich rodzajów zarazków np. powszechnych patogenów wywołujących biegunkę [10].

Płyn dezynfekcyjny może wyparować, zanim zostanie równomiernie rozprowadzony na dłoniach, co wpływa niekorzystnie na skuteczność środków odkażających. Ponadto środek odkażający może nie działać, gdy ręce są bardzo brudne [11].

Chociaż w niektórych sytuacjach środki do dezynfekcji rąk mogą być mniej skuteczne niż mydła, nie można zaprzeczyć, że są one preferowaną formą higieny rąk w szpitalach. Stosowanie środków odkażających na bazie alkoholu może poprawić przestrzeganie przez pracowników służby zdrowia zasad higieny rąk, ponieważ są one łatwo dostępne i ich użycie zajmuje mniej czasu.

Niepożądane skutki dezynfekcji

Najczęściej zgłaszanymi reakcjami skórnymi podczas stosowania środków do dezynfekcji na bazie alkoholu jest podrażnienie, suchość, świąd, rumień, krwawienie, pękanie i łuszczenie się skóry. Produkty do higieny rąk mogą naruszać warstwę rogową naskórka na kilka sposobów:

• uszkadzając białka,
• zmniejszając spójność warstwy lipidowej,
• zmniejszenie zdolności wiązania wody [5].

Największym problemem jest uszkodzenie bariery lipidowej. Detergenty emulgują lipidy, z kolei alkohol rozpuszcza je. Naruszona bariera staje się przepuszczalna dla substancji, które wnikając głębiej, mogą powodować zmianę flory skórnej i kolonizację przez bakterie [12].

Do czynników, które zwiększają szansę wysuszenia i podrażnienia skóry należy brak stosowania dodatkowych emolientów, tarcie spowodowane noszeniem i zdejmowaniem rękawiczek oraz niska wilgotność względna [5].

Właściwa higiena rąk jest jedną z podstawowych strategii ograniczających liczbę zakażeń, ponieważ zmniejsza prawdopodobieństwo transmisji mikroorganizmów. Stosowanie środków na bazie alkoholu staje się coraz powszechniejsze ze względu na ich szybkie działanie i skuteczność w zabijaniu mikroorganizmów. Szczególnie wtedy, gdy mycie rąk przy użyciu mydła i wody nie jest praktyczne lub wygodne.

Istnieją jednak sytuacje, w których lepszym rozwiązaniem jest umycie rąk, ponieważ środki dezynfekcyjne są mniej skuteczne, gdy ręce są brudne. Istotne jest, aby wybrać preparat z odpowiednią ilością alkoholu i przećwiczyć prawidłową technikę higieny rąk podczas mycia rąk, aby zapewnić skuteczne zabicie wszystkich mikroorganizmów.